تفاوت زن و مرد از منظر روان شناسی و متون دینی

محمّدرضا احمدی

مقدّمه

تاریخچه این مسئله دست کم 2400 سال سابقه دارد و در نقطه نظرات افلاطون و ارسطو و یونان باستان می توان آن را پی گیری کرد.

افلاطون در کتاب جمهوریت درباره تفاوت زن و مرد با کمال صراحت، ادعا می کند که زنان و مردان دارای استعدادهای مشابهی هستند و زنان می توانند همان وظایفی را عهده دار شوند که مردان بر عهده می گیرند، و از همان حقوقی بهره مند گردند که مردان از آن بهره مند هستند. وی در رساله پنجم، درباره امور ذیل بحث کرده است: اشتراک زن و فرزند; اصلاح نژاد و بهبود نسل و محروم کردن بعضی از زنان و مردان از تناسل، و اختصاص دادن تناسل به افرادی که از خصایص عالی تری برخوردارند; درباره تربیت فرزندان در خارج از محیط خانواده و نیز اختصاص تناسل به سنین معیّنی از عمر زن و مرد، که سنین قوّت و جوشش نیروی حیاتی آن ها به شمار می رود.

افلاطون معتقد است: همان گونه که به مردان تعلیمات جنگی داده می شود، به زنان نیز باید داده شود; همان گونه که مردان در مسابقات ورزشی شرکت می کنند، زنان نیز باید شرکت کنند. در عین حال، وی اعتراف می کند: زنان از مردان، چه در نیروهای روحی و دماغی، چه در نیروهای جسمی ناتوان ترند; یعنی تفاوت زن و مرد را از نظر کمّی می پذیرد، هر چند مخالف تفاوت کیفی آن ها از لحاظ استعدادهاست.

وی معتقد است: استعدادهایی که در مردان و زنان وجود دارند مثل یکدیگرند، منتها زنان در هر رشته ای از رشته ها از مردان ناتوان ترند، ولی این سبب نمی شود که هر یک از زن و مرد به کاری غیر از دیگری اختصاص داشته باشد.

تفاوت دیدگاه روان شناسى اسلامى و روان شناسى جدید کلاسیکى

تفاوت دیدگاه روان شناسى اسلامى و روان شناسى جدید کلاسیکى

حسین حقانى زنجانى

در مقالات گذشته گفتیم که در موضوع روانشناسى نظرات گوناگونى وجود دارد و هر نظر نیز مبانى خاصى داشته، از اصول معین و مشخصى پیروى مى‏کند حال این سئوال را مطرح مى‏کنیم که موارد گوناگون و متعدد و مسائل فراوان قابل بحثى، از مصادیق موضوع روانشناسى بوده، قابل طرح مى‏باشند و لکن در میان این مسائل و مصادیق موضوع روانشناسى، مواردى وجود دارد که داراى ویژگى‏هائى هستند که سایر مسائل مربوط به روانشناسى، آنها را ندارند، این موارد کدامند؟ و چه ویژگى‏هائى دارند؟ در پاسخ آن مى‏گوئیم که از مصادیق بازر آن، موارد بحث از نفس و روان و مطالعه آثار و احکام و خصوصیات آن است و به عبارت دیگر موضوع علم‏النفس شامل خود جان و عمل آن، خود روح و نفس و عمل آن از قبیل اراده، تصمیم، استقلال، حب و بغض و سایر صفات و ویژگیهاى انسان بوده که در همین جهت ارزش خاصى به علم‏النفس و روانشناسى اسلامى بخشیده، آن را از دیدگاه دانشمندان غربى و احیانا دانشمندان یونان باستان جدا نموده است.

یکى از دانشمندان برجسته اسلامى «فضل‏الله حامد حسینى‏» متوفاى 921 هجرى در رساله خود به نام «رساله نفسیه‏» (1) ضمن یک مقدمه‏اى به این نکته علمى اشاره دارد:

«اولا: شرف علم به اعتبار شرف معلوم بود و هیچ موجود، شریف‏تر از آن نیست که شرف همه چیزها به وى است و پادشاه و ملک همه، اوست، و همه عجایب عالم آثار قلم قدرت اوست پس هیچ معرفت از این شریف‏تر و لذیذتر نباشد.

و ثانیا تقاضاى معرفت از خاصیت دل آدمى است اگر دلى باشد که در وى این اقتضاء، باطل شده باشد، همچون تنى باشد که در وى طلب غذا نمانده باشد و گل را دوست‏تر دارد از نان....» از این دو مقدمه نتیجه مى‏گیرد که: «... پوشیده و مخفى نخواهد بود که معرفت‏حق سبحانه، موقوف بر شناخت نفس و کیفیت صحت و مرض و علاج وى است...» .

مقصود ایشان این است که این شناخت و عشق به شناخت‏خداوند از جمله نفسانیاتى است که از عمق نفس انسان بر مى‏خیزد به‏طورى که به منزله غذا براى ادامه زندگى و بقاى انسان مى‏ماند.

تعلیم و تربیت(3)

نویسنده: سودابه بیوس

دوران شیرخوارگی

نوزادی که ماهها در رحم مادر از طریق جفت و عوامل مادری بخوبی محافظت شده، در پایان مدت بارداری بی‏دفاع پا به دنیای آلوده خارج می‏نهد. در این موقعیت، تنها آغوش گرم و شیرمادر او را در مقابل عوامل مهاجم، میکروبی، ویروسی، قارچی، انگلی،... محافظت می‏کند.

شیر مادر دارای سه دسته عوامل محافظت کننده است. این عوامل نه تنها نوزاد را در روزها و ماههای آغاز عمر از گزند عوامل بیماری زا دور می‏دارد، بلکه تا پایان زندگی از بیماریهای چون دیابت و فشار خون مصون می‏سازد.(1)

در دوران بیست و چهار ماهه شیردهی، مسؤولیت پرورش طفل از نظر جسمی و روانی به عهده مادر است. علی علیه‏السلام می‏فرماید: بنگر کدام زن فرزندانت را شیر می‏دهد؛ زیرا کودک با اخلاق او رشد می‏کند.(2)

چرا شیر مادر؟

شیر مادر برای بچه غذایی فوق العاده کامل است. از آنجا که دوران تکرار نشدنی کودکی در تأمین سلامت انسان در بزرگسالی اهمیت بسیار دارد، دوران شیرخواری از حساس‏ترین مراحل رشد و تکامل انسان است. پس باید در این مرحله از زندگی به تغذیه و سلامت کودک توجه مخصوص داشت. در چنین موقعیتی، نیازهای غذایی، روانی و ایمنی کودک تنها از طریق شیرمادر تأمین می‏شود؛ و این ویژگیها به طور یک جااز طُرُق دیگر قابل دسترسی نیست.(3) علی علیه‏السلام می‏فرماید: «ما من لبن رضع به الصبی اعظم برکة علیه من لبن امه»

برای طفل شیرخوار هیچ شیری مبارک‏تر از شیر مادرش نیست.(4)

شیر مادر چون خون ماده‏ای زنده است این ماده، علاوه بر مواد معدنی لازم برای تمام نوزادان، از مواد حفاظت کننده در برابر بیماریها نیز برخوردار است. ترکیب و میزان مواد مغذّی در شیرمادر باتوجه به روزهای تولد، سن شیرخوار، سن مادر، سن باروری، طول مدت شیردهی، دفعات شیردهی و تقاضای کودک متفاوت است؛ و بهترین شیر برای هر نوزاد، شیر مادر اوست.(5)

تعلیم و تربیت در فلسفه‏ی ابن سینا و مقایسه‏ی آن با فلسفه‏ی اثبات

تعلیم و تربیت در فلسفه‏ی ابن سینا و مقایسه‏ی آن با فلسفه‏ی اثبات گرایی و عمل گرایی

دکتر فاطمه زیبا کلام

در دهه‏های اخیر پرسش‏های اساسی‏ای درباره‏ی فلسفه‏ی تعلیم و تربیت اسلامی به وجود آمده است. اهداف، سیستم ارزشی و از همه مهم تر گرایش کشورهای شرقی در به خدمت گرفتن سیستم های اجتماعیِ غرب، به همراه تکنولوژی غربی و نیز سیستم آموزشی کشورهای غربی، از جمله این مسایل است. تجربه، نشان داده اقتباس مسایل فرهنگی و اجتماعی از غرب، نمی‏تواند مسایل آموزشی را در کشورهای غیر غربی حل نماید. بنابر این، نسل جدید فیلسوفان اسلامی باید از نظامی پیروی‏کنند که ارزش های سنتی را مطابق با نیازهای جوامع اسلامی مدرن، به روز کند.

سیستم‏های آموزشی مبتنی بر اثبات گرایی و عمل گرایی که هم اکنون در ایران وجود دارد، پیش تر در غرب به کار گرفته شده، ناکارآمدی خود را نشان داده است. بنابراین، تضمین چندانی برای موفقیت آن‏ها در کشورهای اسلامی وجود ندارد؛ چرا که از نظر ساختاری با سیستم ارزشی‏مغایر است.

مقاله‏ای که پیش روی شما است، به بررسی این رویکرد آموزشی پرداخته، فلسفه‏ی ابن سینا را درباره‏ی آموزش بررسی کرده است. این مقاله به قلم دکتر فاطمه‏ی زیبا کلام، استاد دانشگاه تهران است که پیش‏تر در نشریه Moslem Educationاز انتشارات جدید دانشگاه کمبریج انگلیس، به چاپ رسیده است و اکنون ترجمه‏ی آن را تقدیم خوانندگان می نماییم:

«پگاه»

ابن سینا نخستین فیلسوف اسلامی است که در زمینه‏ی مسایل آموزشی، به گونه‏ای عمیق اندیشیده است. اکنون بر آنم روشن کنم ابن سینا چگونه توانست برپایه‏ی دیدگاه‏های افلاطون و ارسطو و در عین وفاداری به تعلیمات قرآنی، سیستم خود را بنا نهد. ابن سینا در این مسأله که کسب دانش، هدف اصلی خلقت انسان است با فیلسوفان یونانی موافق بود. علاوه بر این، او جست‏وجوی حقیقت را، صَرف نظر از نتیجه‏ی ماتریالیسمِ نهایی آن، قابل قبول می‏دانست. ارسطو نیز عقیده داشت «عقل عملی» و به عبارت دیگر « شعور » بهترین راهنمای عملی است. فضایل باید توسط عادت استحکام یابد و آموزش نظری باید برپایه‏ی فضایل و دوری از رذایل صورت گیرد. کسب علم به معنای درک حقیقت و ضرورت وجود اشیاء است. ابن سینا دیدگاه‏های ارسطویی را با چارچوب‏های اسلامی درآمیخت که در این نوشتار به بررسی این فرآیند می پردازیم و در نهایت نیز ارتباط ابن سینا را با جوامع نوی مسلمانان مانند ایران بررسی خواهیم کرد.

تعلیم و تربیت در آیینه 40 حدیث

تعلیم و تربیت در آیینه 40 حدیث

رحیم شمیم نم

این تعلیم و تعلّم است که فرهنگ جامعه را رشد می‏دهد و انسانها را به سوی کمال رهنمون می‏سازد.

این تعلیم و تعلم است که آدمیان را از اخلاق ناپسند دور می‏کند و به سوی اخلاق پسندیده فرا می‏خواند.

این تعلیم و تعلم است که عمل مردم را پاک و خالص می‏گرداند و از شرک و ریا دور می‏سازد.

آنچه در پی می‏آید چهل حدیث درباره «تعلیم و تعلّم» است که امیدوارم با فراگیری و به کارگیری آنها به «علم حقیقی» و «حقیقت علم» نزدیکتر شویم.

(1) آموزش هدف بعثت پیامبر عزیز خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله می‏فرمایند: «بِالتَّعْلیمِ أُرْسِلْتُ؛1 من برای آموزش دادن فرستاده شده‏ام.

» (2) گرامیداشت دانشمند، گرامیداشت خداست امام امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام می‏فرمایند: «مَنْ وَقَّرَ عالِما فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّهُ؛2 در برابر کسی که به او دانش می‏آموزید (شاگرد) و کسی که از او دانش می‏جویید (معلم) فروتن باشید.

هر کس دانشمندی را گرامی بدارد، بی‏گمان پروردگارش را گرامی داشته است.

» (3) ارزشمندترین مردم کیست؟ پیامبر عزیز خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله می‏فرماید: «اَکْثَرُ النّاسِ قیمَةً اَکْثَرُهُمْ عِلْما؛3 بیشترین مردم از نظر ارزش، بیشترین آنهاست از نظر دانش.

» (4) تا جوان هستی دانش بجوی پیامبر عزیز خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله می‏فرمایند: «مَنْ تَعَلَّمَ فی شَبابِهِ کانَ بِمَنْزِلَةِ الرَّسْمِ فِی الْحَجَرِ؛4 هر کس در جوانی دانش بیاموزد، [از نظر پایداری] چون نقشِ روی سنگ است.

تعلیم و تربیت اسلامى

تعلیم و تربیت اسلامى

مرورى بر چالش‏هاى موجود بین فلسفه و دانش معاصر با اسلام سنّتى(1)

نویسنده: سیدحسین نصر

مترجم: غلامرضا متّقى‏فر

چکیده

هدف نویسنده در این مقاله آن است که تعالیم سنّتى اسلام را به عنوان موضوعاتى که با علوم متفاوت در دنیاى جدید ازقبیل تعلیم و تربیت، دانش، فلسفه و مهندسى در تضاد است معرفى نماید. پس از این بررسى، مى‏توان از ماهیت واقعى علوم مذکور و تنشى که در قواعد(2) موضوعات مطرح شده در اسلام سنّتى از یک سو و دنیاى جدید از سوى دیگر وجود دارد، درک عمیقى به دست آورد. به هر حال، براى نشان دادن این تنش‏ها پیش از هر چیز مى‏بایست برخى تعالیم سنّتى اسلام را در هریک از حوزه‏هاى تخصصى، یعنى حوزه‏هایى که همگان با آن سر و کار ندارند، معرفى نماییم. مواجهه اسلام سنّتى و دنیاى نوین امرى نیست که از دید کسى پنهان باشد. تا جایى که به تعلیم و تربیت اسلامى، همچنین علوم رایج امروز مربوط است، هر دو گستره وسیعى از فضاى عقلانى و دوره تاریخى را پوشش مى‏دهند و به آسانى نمى‏توان در رابطه با این دو قضاوتى تمام عیار کرد. تنها راه ارزیابى و داورى درباره این دو حیطه، اشاره به برخى قواعد اساسى و ویژگى‏هاى برجسته آن‏ها مى‏باشد که همیشه به عنوان ویژگى‏هاى اختصاصى اسلام سنّتى و جنبه‏هاى قابل توجه تمدن اسلامى مطرح بوده است. اگر در این مقال به برخى دستاوردهاى مسلمانان در این حوزه‏ها اشاره شده، این امر به منزله ارائه نمونه براى توضیح همان قواعد و ویژگى‏هاست. مقصود آن نبوده که یکایک دستاوردهاى مسلمانان در این حوزه‏ها برشمرده شود. لازم به توضیح نیست که اگر قرار باشد مجموع آثار مسلمانان در این زمینه‏ها جمع‏آورى شود، فهرست آن‏ها چندین جلد کتاب خواهد شد.

تعلیم و تربیت در فلسفه‏ی ابن سینا و مقایسه‏ی آن با فلسفه‏ی اثبات

تعلیم و تربیت در فلسفه‏ی ابن سینا و مقایسه‏ی آن با فلسفه‏ی اثبات گرایی و عمل گرایی

دکتر فاطمه زیبا کلام

در دهه‏های اخیر پرسش‏های اساسی‏ای درباره‏ی فلسفه‏ی تعلیم و تربیت اسلامی به وجود آمده است. اهداف، سیستم ارزشی و از همه مهم تر گرایش کشورهای شرقی در به خدمت گرفتن سیستم های اجتماعیِ غرب، به همراه تکنولوژی غربی و نیز سیستم آموزشی کشورهای غربی، از جمله این مسایل است. تجربه، نشان داده اقتباس مسایل فرهنگی و اجتماعی از غرب، نمی‏تواند مسایل آموزشی را در کشورهای غیر غربی حل نماید. بنابر این، نسل جدید فیلسوفان اسلامی باید از نظامی پیروی‏کنند که ارزش های سنتی را مطابق با نیازهای جوامع اسلامی مدرن، به روز کند.

سیستم‏های آموزشی مبتنی بر اثبات گرایی و عمل گرایی که هم اکنون در ایران وجود دارد، پیش تر در غرب به کار گرفته شده، ناکارآمدی خود را نشان داده است. بنابراین، تضمین چندانی برای موفقیت آن‏ها در کشورهای اسلامی وجود ندارد؛ چرا که از نظر ساختاری با سیستم ارزشی‏مغایر است.

مقاله‏ای که پیش روی شما است، به بررسی این رویکرد آموزشی پرداخته، فلسفه‏ی ابن سینا را درباره‏ی آموزش بررسی کرده است. این مقاله به قلم دکتر فاطمه‏ی زیبا کلام، استاد دانشگاه تهران است که پیش‏تر در نشریه Moslem Educationاز انتشارات جدید دانشگاه کمبریج انگلیس، به چاپ رسیده است و اکنون ترجمه‏ی آن را تقدیم خوانندگان می نماییم:

«پگاه»