نگاهی تاریخ‏مند به عرفان و مکاشفه

دکتر محمدتقی فعالی

ماحصل و مرور

1. ریشه قرآنی

مسئله «لقاء الله» در قرآن ریشه دارد؛ چنانکه دیدیم، در قرآن کریم آیات متعددی وجود دارد که هر یک به گونه‏ای به مسئله رؤیت خدا اشاره داشت. این دسته از آیات، مسئله رؤیت را برای اذهان حساس مسلمانان صدر اسلام مطرح کرد. احادیث متعدد این باب، به ویژه حدیث رؤیت ماه که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است، مسئله رؤیت خدا را وارد مرحله تازه‏ای کرد.

در ادامه ما با دو جریان کلام و تصوف مواجه می‏شویم؛ در میان متکلمین، عمدتا معتزله و جهمیّه، امکان رؤیت خدا را منتفی دانسته و برای اثبات این ادعا ادله‏ای ارائه داده‏اند. اهل حدیث و اشاعره، با حمله به اهل اعتزال، به جواز رؤیت خدا فتوا دادند و هر یک به گونه‏ای خاص استدلال ورزیدند. براین اساس می‏توان گفت که بیشتر متکلمان به رؤیت خدا معتقد بودند.

صوفیه بیش از دیگر فرق اسلامی رؤیت خدا را جدی گرفته و هریک به نحوی به مسئله نظر و لقا پرداختند. می‏دانیم که در همان قرون دوم، در عالم تصوف دو مکتب زهد و عشق پدیدار شد. موضوع دیدار دوست هرچند با تصوف عاشقانه و مذاق صوفیان اهل سکر و خراباتیان سازگارتر است، اما کم و بیش در میان عارفان اهل محو و مناجاتیان مطرح بوده است که به نمونه‏هایی از آنها اشاره شد.

حقیقت آن است که عرفان در دوره‏های اولیه، بیشتر به صورت عملی بوده است. ریاضت، سیر و سلوک، طی طریق، منازل و مقامات بیشترین دغدغه صوفیان بوده است و از این رو است که برخی تصوف را که از قرن دوم آغاز شد، به معنای عرفان عملی دانسته‏اند.

آنکه در معنویت و روحانیت هجرت می‏کند، «و من یخرج من بیته مهاجرا الی الله»، و مراتب توحید را یک به یک می‏پیماید، حالات و وارداتی خواهد داشت که به صورت مکاشفات، مشاهدات و معاینات می‏باشد؛ لذا کشف و شهود عرفانی حاصل تجلیات الوهی است که در پی تخلیه باطن و همراهی انسان کامل رخ می‏دهد.

خلّاقیت هیجانی

خلّاقیت هیجانی

به سوی معنوی سازی هیجانات 2

نویسنده: جیمز آر. آوریل

مترجمان: حمزه عبدی و ر. جهانگیرزاده

اشاره

خلّاقیت از نظر روان شناسان، جزو فرایندهای عالی تفکر طبقه بندی می شود، در حالی که هیجانات غالباً به عنوان فرایندهای غیرشناختی، میراث حیوانات پیش از انسان به حساب می آیند. در این مقاله، مؤلّف در پی معرفی دیدگاهی است که بر اساس آن، هیجانات می توانند محصولات خلّاقانه ای به حساب آیند. مؤلّف معتقد است: خلّاقیت هیجانی ثمره معنوی سازی هیجانات است. از نظر وی، دو راه برای نگریستن به معنویت وجود دارد: یک راه، نگاه به معنویت به عنوان حالتی است که در ضمن یک تجربه عرفانی محقق می شود (تجربه ای که با امر مقدّس ارتباط دارد). راه دیگر، نگاه به معنویت به عنوان ویژگی های خاصی در حالات هیجانی است. این ویژگی ها در تجارب عرفانی نیز دیده می شوند. در نگاه اخیر، معنویت ضرورتاً معنای هستی شناسانه ای که در ارتباط با امر قدسی باشد، ندارد، بلکه صرفاً به ویژگی های عام تجارب عرفانی اشاره می کند که در صورت جریان یافتن آن ها در تجارب هیجانی، این تجارب به محصولات خلّاقانه ای تبدیل می شوند که بدیع، اصیل، و فوق العاده اثربخش هستند.

خلاقیت 1

حسین کریمیان *

مقدّمه

در فارسى «خلاقیت» به معناى ابداع، 2 نوآورى، ایجاد و آفرینندگى به کار مى رود. در این موقعیت، فرد با ترکیب کردن، یک پدیده نو مى سازد. همانند هوش، توانایى خلاقیت نیز در افراد مختلف متفاوت است.

از نظر آبراهام مزلو ، خلاقیت و خود شکوفایى 3 در رأس هرم قرار مى گیرد و طى سلسله مراتبى، که براى نیازهاى انسان مطرح مى کند، باید از پایین ترین طبقه شروع کرد تا به رأس هرم که خود شکوفایى است رسید. اولین و پایین ترین طبقه، نیازهاى فیزیولوژیک است; نیازهایى همچون آب، غذا، هوا و مانند آن که بین انسان و حیوان مشترک بوده و براى ادامه حیات لازم و ضرورى است. دومین طبقه، نیاز به امنیت است که شامل امنیت جانى، مالى و شغلى مى شود. سومین طبقه، نیاز به محبت و عشق است; زیرا هر فردى در زندگى نیاز به دوست داشتن دارد. چهارمین طبقه، نیاز به عزّت نفس و ابراز وجود است; شخص دوست دارد در جمع مطرح شود. پنجمین و بالاترین طبقه، که در رأس هرم قرار مى گیرد، نیاز به خودشکوفایى است، که اگر مراحل قبل طى شود فرد به خلاقیت مى رسد. آبراهام مزلو دو نوع خلاقیت را توضیح مى دهد: خلاقیت اولیه و خلاقیت ثانویه. خلاقیت اولیه از ناخودآگاه سرچشمه مى گیرد و در زمان کودکى بین همه انسان ها مشترک است. کودکان به واسطه آن خیالبافى 4 مى کنند، لذت مى برند و رفتار خلاق آمیز از خود بروز مى دهند. این نوع خلاقیت اغلب با پشت سر گذاشتن کودکى از بین مى رود. اما خلاقیت ثانویه مبتنى بر عقل سلیم 5 و منطق صحیح است.

نیاز به خودشکوفایى نیاز به عزّت نفس نیاز به محبت و عشق نیاز به امنیت نیازهاى فیزیولوژیک سلسله مراتب نیازهاى مزلو سلسله مراتب نیازهاى مزلو براى رسیدن به خلاقیت، کوشش و تلاش عامل بسیار مهمى است و داشتن هوش بالا دلیل کافى براى به خلاقیت رسیدن نیست. براى مثال، پاولف ، فیزیولوژیست روسى، سال هاى زیادى روى بزاق سگ تحقیق کرد تا اینکه در سال 1904 براى اولین بار برنده جایزه نوبل شد. بسیارى از افراد به محض آنکه با شکستى روبه رو مى گردند دست از تلاش برداشته و اعتماد به نفس خود را از دست مى دهند، اما افراد خلاق شکست را مقدّمه پیروزى مى دانند.

بنابراین، رشد و توسعه خلاقیت به عوامل فردى و اجتماعى مثل خانواده، هوش، ویژگى هاى شخصیتى و غلبه بر موانع و مشکلات وابسته است. گرچه توانایى تفکر خلاق به صورت فطرى و طبیعى به طور بالقوّه در انسان ها وجود دارد، اما ظهور و بروز آن مستلزم پرورش و تربیت آن است.

صاحب نظران تعاریف گوناگونى از خلاقیت ارائه داده اند که در ذیل به برخى از آن ها اشاره مى شود:

خشونت مردان ریشه در فرهنگ ما دارد

خشونت مردان ریشه در فرهنگ ما دارد

مهری مولویان

ایران، 20/5/79 چکیده: موضوع سلامت روانی زنان جامعه و علل و عوامل عدم سلامت روانی آنان و راه‏کارهای حل این مشکلات، محورهای اصلی این نوشته‏اند. به عقیده نویسنده، مشکل اصلی در فرهنگ آموزش زنان است و مهمترین راه‏کار، تغییر در نظام آموزشی فرهنگ حاکم بر جامعه است. سلامت روانی زنان جامعه: برخی از زنان واقعا آموزش و تجربه این را که بتوانند بین مشکلات اجتماعی، فردی و عاطفی‏شان توازن برقرار کنند، ندارند؛ در نتیجه همیشه با مشکل روبه‏رو هستند و سلامت روانی‏شان هم تحت فشار قرار می‏گیرد. زنان ما فرهنگ نوین در فرزندپروری ندارند. اگر در جامعه‏ای پدر، مادر و فرزند ارتباط سالمی داشته باشند، آن جامعه می‏تواند سالم باشد. شیرین‏ترین و اعجاب‏انگیزترین شغل، فرزندپروری است. دولت نه می‏تواند و نه صحیح است که برای همه آدمها پلیس بگذارد؛ ولی مادر می‏تواند فرزندانش را حفظ کند. مادران به جای صرف وقت در کارهای ظاهری، دوتا کتاب بخوانند. وزارت بهداشت، آموزش فرزندپروری بگذارد. اگر دینامیسم خانوادگی والدین طوری باشد که بچه‏ها به حداکثر رشد عاطفی‏شان برسند، آدمهای سالمی‏اند و در دوران زندگی راه مبارزه با پستی و بلندی‏ها را بدون آنکه تنشی به آنان دست دهد آموخته‏اند. اما اگر سالهای کودکی فرد درست شکل نگرفته باشد، در نتیجه ظرفیت روانی‏اش مجهز نیست و در مقابل هر تندباد یا نسیم مخالفی می‏شکند. تعریف خشونت: خشونت در جوامع به‏طور کلی دو حالت دارد. زنان با زیرکی این کار را می‏کنند؛ یعنی زمینه را برای خشونت مردان فراهم می‏کنند. زنان به علت داشتن دایره لغت وسیع در مغزشان، واژه‏ها را می‏دانند و بنابراین هرجور بخواهند جو را به نفع خودشان برمی‏گردانند.

«خشونت چیست؟ خشونت طلب کیست؟»

حسن ابراهیم‏زاده

پرسش مهر امسال از دانش‏آموزان پرسش از عوامل و پیامدهای خشونت است؟

این پرسش درحالی مطرح می‏شود که پاسخ بسیاری از پرسش‏ها برای مردمی که امروز فرزندان آنان برنیمکت مدارس نشسته‏اند، بی پاسخ مانده است که به راستی خشونت چیست؟ و خشونت طلب کیست و بنیانگذاران واقعی خشونت در ابعاد نظری و علمی، سیاسی و فرهنگی چه کسانی بوده و هستند؟

واقعیت این است که نه تنها دانش‏آموزان امروز، بلکه دانش‏آموزان دیروز هم که وقت آن رسیده است از دانشگاه‏های فارغ التحصیل شوند، هنوز از منادیان خشونت‏ستیزی معانی خشونت را نشنیده‏اند، همان‏گونه که هنوز هم نمی‏دانند «جامعه‏ی مدنی» چیست، حدود و مرزهای آن کدام است و تفاوت «جامعه‏ی مدنی» با «جامعه‏ی دینی» چیست؟

دانش‏آموز دیروز به خوبی پاسخ «حاکمیت اسلام» و مقوله‏ی «ولایت فقیه» رادرک کرد و به خوبی مشاهده کرد با این‏که سخن امام راحل را حجت و سند می‏دانستند و او را نماد و نماینده‏ی خود می‏دیدند، باز امام راحل( رحمه‏الله ) نخست کتاب «حکومت اسلامی و ولایت فقیه»را به رشته‏ی تحریر درآورد و سپس نظر و اندیشه‏ی مکتوب خود را عمل ساخت، اما دانش امروز پس از گذشت شش سال هنوز نمی‏داند «جامعه‏ی مدنی» چیست؟ خشونت چیست؟ اصلاحات یعنی چه؟! حدود و مرزهای این واژگان تعریف شده، با اسلام و قرآن و امام کجاست و چرا معلم و مدیر مدرسه از توان تعریف آن عاجز است و یا اگر تعریف می‏کند، در تضاد کامل با آموزه‏های قرآنی و روایی است؟! و چنین تعریفی سنت و سیره و سخن امام راحل( رحمه‏الله ) را نفی می‏کند؟!

دانش‏آموز امروز حق دارد تا واژه‏ای را که معنا نشده است و پیشینه و شناسنامه‏ی خشونت طلبان فهرست نشود، پاسخی عالمانه و آگاهانه به پرسشی در این مقوله را ندهد.

خانواده (1)

خانواده(1)

محمّد احسانى

مقدّمه

شاید به نظر برسد که مفهوم «خانواده» از مفاهیمى بسیار روشن و همه فهم است، به گونه‏اى که عامه مردم، اعم از کوچک و بزرگ و باسواد و بى‏سواد، همه آن را مى‏فهمند و نیازى به تعریف آن نیست، ولى آن‏قدرها ساده هم نیست. وقتى به منابع واژه‏شناسى مراجعه کنیم، مى‏بینیم تعاریف گوناگونى از آن شده و صاحب‏نظران بر اساس تخصص و نیازشان، هر کدام تعریفى از «خانواده» ارائه داده‏اند. برخى خانواده را یک سازمان اجتماعى دانسته، بعضى روابط خویشاوندى و همخونى را اساس تشکیل خانواده تلقّى کرده‏اند، عده‏اى دیگر عامل اقتصادى، و گروهى نیز عوامل روانى و جنسى را سبب پیدایش آن قلمداد کرده‏اند.(2) به هر صورت، همان‏گونه که از منابع دیگر هم برمى‏آید، منظور از «خانواده» در این گفتار، مجموعه‏اى از افرادى است که یکجا در کنار هم زندگى مى‏کنند و معیار همزیستى و همبستگى آن‏ها دو چیز است: قرابت یا زوجیت.(3) بنابراین، خانواده‏هاى والدینى، تک والدینى یا بدون والدین یا برادران و خواهرانى که با هم زندگى مى‏کنند نیز مشمول این بحث خواهند بود.

ابعاد خانواده در اندیشه نظریه‏پردازان علوم انسانى

خانواده جایگاه رفیع و بلندى در انظار اندیشمندان جهان داشته است و آن را از جنبه‏هاى گوناگون مورد تجزیه و تحلیل قرار داده‏اند. هر رشته از علوم انسانى به فراخور نیاز خود، به تکاپو در مسائل خانواده پرداخته و گوشه‏اى از امور مربوط به آن را بررسى کرده است. هرچند بررسى همه ابعاد خانواده از دیدگاه‏هاى مختلف کارى است بسیار گران و در این مقال نمى‏گنجد، اما به برخى از جهات آن در اندیشه‏هاى نظریه‏پردازان علوم انسانى مى‏توان اشاره‏اى گذرا داشت:

خانواده و تربیت / جوانه‏ها الگوی عملی بهترین روش آموزش مسایل دین

خانواده و تربیت / جوانه‏ها الگوی عملی بهترین روش آموزش مسایل دینی به کودکان

محمدرضا مطهری مهمترین روشی که پیامبر اسلام(ص) همواره با آن سروکار داشت روش عملی بود. پیامبر(ص) به آنچه می‏گفت خود قبلاً عمل می‏کرد و در این مرحله به قدری پیش رفت که اساسا عمل پیامبر اکرم(ص) نیز به عنوان سنت حسنه یکی از منابع فقهی به شمار می‏رود. رسول خدا ضمن اینکه خود اسوه عمل بود، سعی می‏کرد دیگران را نیز طوری تربیت کند که سخنانشان با رفتارشان مطابق باشد تا در شنونده بیشتر اثر کند. قرآن مجید کسانی را که به قول خود عمل نمی‏کنند سخت سرزنش کرده و می‏فرماید: «موجب خشم شدید خداوند است که بگویید آنچه را عمل نمی‏کنید.»1 مسلمانان چون می‏دیدند پیامبر اسلام به سخنان و عقاید خود پای‏بند است بیشتر گرایش پیدا می‏کردند، زیرا بهترین موردی که می‏تواند تجلی اعتقاد یک فرد باشد همان عمل اوست و تربیت بیش از آنچه از طریق گفتار صورت گیرد، از راه عمل می‏تواند انجام شود.2 غریزه تقلید یکی از غرایز نیرومند و ریشه‏دار انسان است. به برکت وجود همین غریزه است که کودک، بسیاری از رسوم زندگی، آداب معاشرت، غذا خوردن، لباس پوشیدن، طرز تکلم، ادای کلمات و جمله‏ها را از پدر و مادر و سایر معاشرین فرا می‏گیرد و به کار می‏بندد. انسان در تمام عمر کم‏وبیش از دیگران تقلید می‏کند اما در سنین بین یک سالگی تا پنج و شش سالگی بیشتر از این غریزه برخوردار است. کودک تا مدتی از مصالح و مفاسد واقعی امور اطلاع چندانی ندارد و نمی‏تواند برای کارهایش هدفهای عاقلانه و درستی تعیین کند. در این مدت تمام توجهش به پدر و مادر و سایر معاشران است،اعمال و حرکات آنها را مشاهده می‏نماید و از آن تقلید می‏کند.

کودک در زندگی نیاز به الگو دارد، او نیاز دارد که بفهمد چه باید بکند، چه نوع رفتاری را از خود بروز دهد، در برابر امور و دشواریها چه موضع و راه حلی را باید در پیش بگیرد، چگونه خود را با امور مواجه کند.3 بدین جهت خداوند تبارک و تعالی، رسول اکرم(ص) را به عنوان بهترین سرمشق برای جهانیان معرفی می‏کند: