اخلاق و عرفان اسلامى

اشاره

در ادامه سلسله مباحث اخلاقى استاد مصباح یزدى، در این شماره نیز شرح بخش دیگرى از وصایاى حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به عبداللّه بن جندب را به محضر اهل معرفت تقدیم مى داریم: «یا ابن جندب لا تَتَصدَّق على اَعیُنِ الناسَ لِیزکوک فأنک اِنَ فعلتَ ذلکَ فقد استوفیتَ اجرکَ و لکن اذا أعطَیتَ بِیَمینکَ فَلا تطلع عَلیها شمالَک فان الذى تَتَصدِّق له سِرّاً یجزیک علانیة على رؤوس الاشهاد فِى الیوم الذى لا یَضُرّک ان لا یَطلع الناس على صَدَقَتِک.»

نقش نیّت در عبادات

در فرهنگ اسلامى، نیّت نقش تعیین کننده اى در ارزش اعمال انسان ایفا مى کند. اما این که سرّ این مطلب چیست، بخشى به فلسفه اخلاق و بخشى به حوزه هاى دیگر مربوط مى شود. از آن جا که طرح بحث هاى گسترده و فنى در این مقال نمى گنجد، به اجمال به برخى آثار نیّت اشاره مى شود.

شیعه و سنى حدیث شریفى از پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله)نقل کرده اند که آن حضرت فرمودند:«انماالاَعمالُ بِالنّیات وَ لِکل امرىء ما نوى»; ارزش کارها به نیّت است و هر کس متناسب با نیّت خود بهره خواهد برد. البته، منظور از نیّت این نیست که انسان انگیزه خود را از انجام اعمال به زبان یا ذهن بیاورد و مثلاً بگوید: من این کار را براى خدا انجام مى دهم، بلکه منظور این است که انگیزه واقعى انسان از انجام عمل، رضاى خدا و یا رسیدن به پاداش هاى اخروى و یا دست کم، نجات از عذاب الهى باشد. براى روشن شدن مطلبى به این مثال توجه کنید: شخص میلیاردرى که تمام ثروتش و یا بخش عمده اى از آن را صرف امور ـ به اصطلاح ـ عام المنفعه از قبیل: ساختن مدرسه، بیمارستان، پل و مانند آن کرده است، اگر نیّتش از انجام این کارها صرفاً این باشد که مورد تشویق و تمجید مردم قرار گیرد، طبق حدیث شریفى که بیان شد، مزدش را دریافت کرده است.

اخلاق و عرفان اسلامى

اشاره

درادامه سلسله مباحث اخلاقى استاد مصباح یزدى، در این شماره نیز شرح بخش دیگرى از وصایاى امام جعفر صادق(علیه السلام) به عبداللّه بن جندب را پى مى گیریم: «و ما ینبغى لاحد ان یطمع ان ینزل بعمل الفجار منازل الابرار. اما انه لو وقعت الواقعة و قامت القیامة و جاءت الطامة و نصب الجبار الموازین لفصل القضاء و برز الخلائق لیوم الحساب ایقنتَ عند ذلک لمن تکون الرفعةُ و الکرامة و بمن تحل الحسرة و الندامة، فاعمل الیوم فى الدنیا بما ترجوا به الفوز فی الاخرة»

توجه به دو اصل مبدأ و معاد

نظام ارزشى اسلام، بر این بینش مبتنى است که انسان داراى مبدأ و داراى مقصدى مى باشد. در این مسیر، انسان براى تعیین جهت حرکت خود، نیاز به راهنما دارد. این راهنما، همان ارزش هایى هستند که نظام ارزشى اسلام آن را فراروى مسلمانان قرار داده است. از این رو، ما وقتى مى توانیم نظام ارزشى و اخلاقى اسلام را تبیین کنیم که از یک سو، به مبدأ و از سوى دیگر به معاد توجه داشته باشیم. مبدأ حرکت انسان، از سوى خدا و مقصد نیز به سوى او خواهد بود: «اناللّه و انا الیه راجعون» (بقره: 156) بنابراین، براى تبیین عقلانى نظریه اخلاقى و ارزشى اسلام، توجه به دو اصل مبدأ و معاد ضرورى است. پس از این که انسان از دیدگاه نظرى و معرفتى موفق به درک و پذیرش نظام ارزشى و اخلاقى اسلام شد، باید به صورت عملى نیز به کسب فضایل و ارزش هاى اخلاقى همت گمارد. براى پیمودن راه در این مسیر نیز توجه به دو اصل مبدأ و معاد کارساز است.

اخلاق و عرفان اسلامى

نویسنده: استاد محمدتقى مصباح

در ادامه سلسله مباحث اخلاقى استاد مصباح یزدى، در این شماره نیز شرح بخش دیگرى از وصایاى حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام)خطاب به عبداللّه بن جندب را به محضر اهل معرفت تقدیم مى داریم:

«یا ابن جندب، صِلْ مَنْ قَطَعَک و اَعْطِ مِنْ حَرَمَک و اَحْسِنْ اِلى مَنْ اَساءَ اِلیک و سَلِّمْ على مَن سَبَّک و اَنْصِفْ مَن خاصَمَک وَ اعْفُ عَمّنْ ظَلَمک کما اَنّک تُحِّبُّ اَنْ یُعفى عَنک.»

تفاوت مراتب ارزش اعمال

عکس العمل انسان در مقابل رفتار ناشایست دیگران، از چند حالت خارج نیست: یا رفتارى بدتر نسبت به آن ها انجام مى دهد; یا مشابه خود آن ها رفتار مى کند; یا چشم پوشى مى کند; یا نه تنها آن رفتار بد را نادیده مى گیرد، بلکه حتى کار بهترى هم نسبت به آن ها انجام مى دهد.

بدیهى است در نظام اخلاقى و ارزشى اسلام، حالت اول ارزش منفى دارد; یعنى ظلم به دیگران به طور قطع و یقین مذموم است. البته انجام مقابله به مثل در مواردى مجاز شمرده شده است. اما چشم پوشى از رفتار ناشایست دیگران و یا انجام رفتارى بهتر نسبت به آن ها از ارزش بسیار بالایى برخوردار است. در قرآن نیز یک دستور کلى در ارتباط با کسانى که رفتار نامناسب دارند، بیان شده است: «اِدفَع بِالتى هِىَ اَحسَن» (مؤمنون: 96); رفتار بد دیگران را به وسیله کار بهتر دفع کن. این آیه که در دو جاى قرآن آمده است، در ادامه یکى از آن ها مى فرماید: «فَاِذَا الّذی بَیْنَک و بَیْنَهُ عَداوةٌ کَاَنّه وَلِىٌّ حَمیم» (فصلت: 34); تا همان کسى که با تو بر سرِ دشمنى است، گویى دوست و خویش تو گردد.

اخلاق و عرفان اسـلامى

نویسنده: استاد محمدتقى مصباح

اشاره

در شماره پیشین خواندیم که حضرت امام صادق() در ضمن وصایاى خود به عبدالله بن جندب، به بیان داستانى از حضرت عیسى() پرداختند. اینک ادامه سخنان آن حضرت را که اختصاص به بخش دیگرى از توصیه هاى اخلاقى حضرت عیسى() دارد، همراه با شرح و توضیح آن، به محضر اهل معرفت تقدیم مى داریم: «بحق أقول لکم انکم لاتصیبون ما تریدون الا بترک ما تشتهون و لاتنالون ما تأملون الا بالصبر على ما تکرهون ایاکم و النظرة فانها تزرع فى القلب الشهوة و کفى بها لصاحبها فتنة.»

مبارزه با خواهش هاى نفسانى

انسان براى دست یابى به اهداف مادى و معنوى خود، به اسباب و وسایلى نیاز دارد. این اسباب و وسایل دو گونه اند: یا ایجابى و ثبوتى مى باشند و یا سلبى و عدمى. بدیهى است در بیش تر اوقات براى نیل به مقصود، انجام برخى از کارها ضرورى است. براى مثال، انسان گرسنه اى که مى خواهد خود را سیر کند، باید اسباب و وسایل غذاخوردن را مهیا سازد و یا شخص جاهلى که مى خواهد عالم شود، باید مقدمات درس خواندن را فراهم آورد. اما به ندرت اتفاق مى افتد که ما انسان ها براى رسیدن به هدفى، خود را مجبور به ترک فعلى نماییم. به عبارت دیگر، اسباب سلبى و شرایط عدمى در مقایسه با امور ایجابى و ثبوتى، در نزد ما از اهمیت کم ترى براى رسیدن به هدف برخوردارند. مثلاً، براى دست یابى به کمالات معنوى، بیش تر به واجبات و مستحبات مبادرت مى کنیم تا ترکِ مکروهات و محرمات.

اخلاق و عرفان اسلامى

نویسنده: استاد محمدتقى مصباح در شماره هاى پیشین، شرح بخش هایى از سلسله بحث هاى اخلاق حضرت استاد در تبیین وصایاى حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)به عبدالله بن جندب را به محضر اهل معرفت عرضه داشتیم. اکنون بخش دیگرى از این روایت شریف را تقدیم مى داریم:

مفهوم خوف و رجاء و تأثیر انگیزه در انجام اعمال اختیارى انسان

امام صادق(علیه السلام) در بخشى از وصیت خود به ابن جندب، نجات یافتگان از عذاب الهى را کسانى معرفى مى کند که خوف و رجاء حقیقى متعادل در دل هایشان وجود دارد: «یَهلِکُ المُتَّکِلُ عَلى عَمَلِه و لا یَنجُوالُْمجتَرِءُ عَلى الذّنوب اَلواثِقُ بِرَحْمَةِ اللّه. قُلْتُ فَمَن یَنْجوُ؟ قالْ اَلَّذینَهُم بَینَ الرَّجاءِ والخَوْف کَاَنَّ قُلوبَهم فى مِخلَبِ طائر شوقاً الى الثّواب وَ خَوْفَاً مِنَ العَذاب»;(1) کسى که به اعمال خود ]اعمال خوب[ اتکال دارد، به هلاکت مى رسد و کسى هم که به امید رحمت خداوند، بر انجام گناهان تجرى پیدا مى کند نجات نخواهد یافت. ]ابن جندب [سؤال کرد پس چه کسى نجات پیدا مى کند؟ حضرت فرمودند: کسانى که حالشان میان خوف و رجاء باشد ]یعنى نه خوف شان آن چنان است که از آمرزش گناهانشان ناامید باشند و نه رجاءشان آن چنان است که جرأت ارتکاب گناه را داشته باشند[. حالت آن ها مانند حالت پرنده اى است که دانه اى را در منقار دارد ]هر لحظه احتمال مى رود دانه از منقارش رها شود و یا فرو رود[، هم شوق به ثواب در دل هایشان وجود دارد و هم خوف از عذاب.

اخلاق و عرفان اسلامى

نویسنده: استاد مصباح یزدى

اشاره

درادامه سلسله مباحث اخلاقى استاد مصباح یزدى، دراین شماره نیز شرح بخش دیگرى ازوصایاى حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام)خطاب به عبدالله بن جندب تقدیم مى گردد.«فلا تضیّع مالک و تصلح مال غیرک ما خلفته وراء ظهرک واقنع بما قسمه الله لک و لاتنظر الا الى ما عندک و لاتتمن ما لست تناله فان من قنع شبع و من لم یقنع لم یشبع و خذ حظک من آخرتک»

عدم دلبستگى به دنیا

در قرآن کریم و روایات اهل بیت(علیهم السلام)مطالب بسیارى درباره زهد و وارستگى و قناعت و عزت نفس بیان شده است. همچنین در کتاب هاى اخلاقى ما، مخصوصاً کتاب هایى که بیش تر جنبه روایتى دارد، نیز بحث هاى فراوانى در این باره وجود دارد. البته چون در این گونه موارد معمولاً یک بُعد قضیه مطرح و تبیین مى گردد، وظیفه علما و فقها، یعنى کسانى که دین شناس و آشنا به کلمات اهل بیت(علیهم السلام) و مبانى اسلام هستند، این است که به سایر ابعاد نیز توجه نموده و با بررسى آن ها نظر اسلام و اهل بیت(علیهم السلام)را در موارد خاص بیان کنند. یک بعد مسأله این است که توجه انسان نباید معطوف به امور مادى و زودگذر دنیا باشد; یعنى تعلقاتش متمرکز در شهوات و لذات زودگذر دنیا نباشد، بلکه باید دوراندیش و آخرت گرا و داراى همّتى بلند باشد و متوجه این مطلب باشد که زندگى دنیا چند روزى بیش نیست و زندگى ابدى و حقیقى در عالم دیگر است. بر اساس این بینش است که انسان همه زندگى دنیا، نه تنها آنچه نصیب او مى شود،بلکه تمام نعمت هایى را که در این جهان هست، نسبت به عالم آخرت پشیزى به حساب نمى آورد; زیرا در نظر او، دنیا محدود و متناهى و عالم آخرت نامحدود و نامتناهى است و روشن است که بین متناهىونامتناهى هیچ نسبتى وجود ندارد; حتى اگر بگوییم نسبتِ متناهى با نامتناهى به اندازه یک چشم برهم زدن مى باشد، باز هم زیاد گفته ایم. اگر همه عمر دنیا را از ابتدا تا انتها، اعم از آنچه در کره زمین و کرات دیگر منظومه شمسى و نیز سایر کهکشان هاست ـ کهکشان هایى که گاهى میلیاردها سال نورى با ما فاصله دارند ـ با زندگى آخرت مقایسه کنیم هیچ نسبتى بین آن ها نمى یابیم; یعنى نسبت بین دنیا و آخرت از نسبت یک چشم بر هم زدن با صد سال عمر انسان هم کم تر است. ایـن بینـشى اسـت که ادیان الهى و پیامبران خدا به انسان ارائه مى دهند. آنچه درباره ناچیز بودن دنیا ذکر شد، مبتنى بر یک بینش عمیق علمى، فلسفى و اعتقادى است و چنین اقتضایى دارد که انسان نسبت به دنیا و زخارف آن دلبستگى پیدا نکند.

اخلاق و عرفان اسلامى

نویسنده: استاد محمدتقى مصباح یزدى

در ادامه سلسله بحث هاى اخلاقى استاد مصباح یزدى، در این شماره نیز شرح بخش دیگرى از وصایاى امام جعفر صادق(علیه السلام) به عبدالله بن جندب را پى مى گیریم:

«یاابن جندب ان احببت ان تجاور الجلیل فى داره و تسکن الفردوس فى جواره فلتهن علیک الدنیا واجعل الموت نصب عینک و لاتدخر شیئاً لغد واعلم ان لک ما قدمت و علیک ما اخرت.»( )

درجات معرفت و همّت مؤمنان

مى دانیم که ایمان مراتبى دارد; معرفت افراد نسبت به حقایق دین متفاوت است، همّت افراد نیز ذاتاً با یکدیگر تفاوت دارد. ما براى نیل به هدف عالى و بلندى که به دنبال آن هستیم باید اولاً، آن هدف را درست بشناسیم و به وجود آن ایمان داشته باشیم و ثانیاً، همّت و تلاش لازم براى رسیدن به آن هدف بلند را نیز داشته باشیم. افرادى که معرفت و ایمانشان ضعیف است، در صورت تقویت معرفت خود، این آمادگى و همّت را پیدا خواهند کرد که با تلاش بیش تر به اهداف بلند خود نائل آیند. اما کسانى که همّتشان ضعیف است و حتى در امور دنیایى هم همّت بلندى ندارند ـ صرف نظر از این که امور دنیا نسبت به آخرت چه موقعیتى دارد ـ هر قدر هم که زمینه معرفت و ایمان برایشان فراهم باشد، هیچ گونه ترقى و پیشرفتى نخواهند داشت. به این افراد باید هشدار داد تا با تقویت همّت خود، براى رسیدن به اهداف عالیه، راه صحیح را انتخاب کنند. البته، مؤمنان، هم از نظر مرتبه ایمان و هم ازنظر همّت، با یکدیگر تفاوت هایى دارند.