مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

روشهای تربیت (16) رفق و مدارا

سیدمهدی موسوی‏کاشمری

در نوشتار پیش در مورد «الگو» و نقش آن در تربیت که هم در خودپردازی و هم در دیگرسازی مؤثر است، بحث کردیم و اینک به یکی دیگر از آن روشها می‏پردازیم.

از ویژگیهای نظام اخلاقی اسلام این است که بر طبق آن، تمامی ارزشها و صفات پسندیده اخلاقی، اموری حقیقی و جهانشمول‏اند و با تغییر اوضاع و احوال زمانی و مکانی اصالت خود را نگه داشته و از دست نمی‏دهند. و به عبارت دیگر، آنچه از منظر دین امری بایسته و درخور پیروی شناخته شد، محکوم مناسبات مختلف واقع نمی‏شود و شرایط نامتناسب با آن، چیزی از ارزش آن نمی‏کاهد. و این درست نقطه مقابل مکتب «پوزیتویسم» اخلاقی است که این گونه امور را متغیّری از قضاوت جامعه و داوری عرف مردم می‏داند، و معیار خوبی و بدی را رواج آن در اجتماع و عدم آن، معرفی می‏کند و در توجیه آن برای مثال می‏گویند، اگر شما تعدادی کارت سبز و سرخ را تهیه کنید و ده نفر را برای آزمایش در نظر بگیرید، آنگاه به نه نفر از آنان بگویید هر یک با دیدن کارتهای سرخ در هر بار آن را سبز معرفی کند، سپس وقتی نوبت به دهمین برسد، با اینکه به او چیزی در این خصوص گفته نشده، او نیز با دیدن کارتهای سرخ، آن را به رنگ سبز اعلام خواهد کرد. و بدین سان، قضایای اخلاقی نیز بر همین منوال شکل می‏گیرند و انسان اخلاقی آن کسی است که در هر محیط و اجتماعی که قرار گیرد، خود را متناسب با آن در آورده و همراه با آن شود و به غیر از همین توافق و تلوّن چیزی به عنوان اخلاق وجود ندارد.

البته این منطق که در غرب به عنوان مکتبی در ساحت اخلاق مطرح شد، احیانا در بین برخی از افراد عامه جامعه خود ما نیز رایج است و می‏گویند: «خواهی نشوی رسوا، هم‏رنگ جماعت شو».

البته نادرست بودن این منطق از دیدگاه دین بسیار روشن است و ما در این نوشتار در صدد نقد آن نیستیم و غرض از ذکر آن این بود که تأکید شود ارزشهای اخلاقی در منظر دین، اموری پابرجا و دارای اصالت‏اند و بر خلاف منطق «پوزیتویسم» صفات اخلاقی در مدار حق قرار دارند، نه در محور پسند و رواج اجتماعی.

انسان مطلوب قرآن

پس از آنچه گفتیم روشن می‏شود که انسان مطلوب در نظر قرآن، آن کسی است که توانسته باشد آن چنان منش و خوی خود را بر اساس داده‏های ارزشی قرآنی ساخته باشد و آن گونه حالات روحی خویش را هماهنگ و هم‏رنگ اخلاق قرآنی کرده باشد، که نه تنها در شرایط مساعد، بلکه در موقعیت عکس آن و نه فقط در محیطهای دینی که حتی در مناطق آلوده و پر از فساد ـ همچون جوامع غربی ـ هم، با تمام ایمان و صلابت بتواند بر آن ارزشها ثابت قدم مانده و رنگ نبازد.

قرآن کریم، اصحاب کهف را که قهرمانانه از پذیرش عقاید شرک‏آلود رایج در زمان و جامعه خود سر باز زده و بر آن شوریدند و سرانجام پس از تحمل مرارتها به غار پناه برده و برای حفظ و پاسداری از آرمانهای مقدس خود، دست از همه تعلقات خویش شستند، به ستایش پرداخته و تمجید می‏کند.(1) و حضرت یوسف را به عنوان اسوه مبارزه با هواپرستی و فساد و خیانت ـ در جایی که تمامی اوضاع و زمینه‏ها برای پذیرش و رفتن به سوی آن آماده است ـ به نوع بشر معرفی می‏کند و قصه آن را از اول تا به آخر در یک سوره تمام، برای درس‏آموزی و پندگیری انسانها ذکر فرموده است، تا جایی که می‏فرماید: «قال ربّ السجّن احبّ الّی ممّا یدعوننی إلیه و الاّ تصرف عنّی کیدهن أصب الیهن و أکن من الجاهلین». پس از اینکه مقرر شد حضرت یوسف را به جرم اتهامی که در اثر امتناع از خیانت، به او بسته بودند، به زندان بیفکنند، گفت: پرورگارا! زندان برای من از آنچه آنان مرا بدان می‏خوانند محبوبتر است و اگر مکر آنها را از من برنگردانی ـ به سویشان میل کرده و از جاهلان خواهم بود.(2)

در قبال آن قرآن کریم از کسانی که ثباتی ندارند و در هر شرایطی چهره عوض می‏کنند به بدی یاد می‏کند و در باره آنان می‏فرماید: «و اذا لقوا الذّین آمنوا قالوا آمنّا و إذا خلوا إلی شیاطینهم قالوا انّا معکم انّما نحن مستهزؤون اللّه‏ یستهزء بهم و یَمُدّهم فی طغیانهم یعمهون».

هر گاه با اهل ایمان روبه‏رو می‏شوند می‏گویند ما در صف مؤمنانیم و وقتی با شیطان‏صفتان هم‏فکر خود به خلوت می‏نشینند خود را از آنان دانسته و می‏گویند ما با شماییم و قطعا ما مؤمنان را به استهزا گرفته‏ایم. خدا آنها را به مسخره می‏گیرد و در سرکشی همراه با کوری دلشان، به آنان مهلت داده و واگذارشان می‏کند.(3)

انسان مطلوب قرآن، در اثر رسوخ و نفوذ ایمان و فضایل انسانی در زوایای روح و اعماق جانش، حالات مختلف برایش یکسان است. او به ارزشها پای‏بند است، چه در فقر باشد چه در غنا، مریض باشد یا تندرست، به سود مادی‏اش تمام شود و یا برایش زیان‏بار باشد.

انسانی که اخلاق کریمه در وجودش نهادینه نشده و با روح او آمیخته نگردیده باشد به فرموده قرآن، همچون کسی است که در دامنه کوهی با پای لرزان ایستاده و هیچ قراری ندارد، اگر خوشی به او برسد بدان دل بسته و خوشحال است و اگر در گرفتاری واقع شود، روی برتافته و زیر و رو می‏شود، اینان در دنیا و آخرت زیانکارند.(4)

امام سجاد(ع) در یکی از فرازهای دعای مکارم‏الاخلاق می‏فرماید: «... و اجعلنی من اهل السّداد ...» پروردگارا مرا جزء پایداران و ثابت‏قدمان قرار ده.(5)

بنابراین، انسان کامل در دیگاه اسلام، شخصی است که بتواند در هر شرایطی بر روی ارزشهای قرآنی پای برجا و استوار بماند؛ چه در محیطهای گوناگون و متنوع اجتماعی که تناسبی با آن ارزشها ندارند قرار گیرد و چه در محیطهای مناسب با آن باشد. و همچنین به لحاظ شخصی برای او حالات مختلف از توانگری و نداری و سلامت و مرض و غیر آن، تفاوتی نداشته باشد. و چنین مرتبه‏ای هم جز با رسوخ و نهادینه گشتن صفات انسانی در نفس حاصل نمی‏گردد.

نقش مدارا در ثبات اخلاقی

از راهکارها و شیوه‏های مهم در خصوص آنچه گفتیم، مراعات اصل رفق و مدارا با خویش، در رابطه با وظایف عبادی و تربیتی است. اعتقاد و ایمان موضوعی نیست که بتوان

آنچه از منظر دین امری بایسته و درخور پیروی شناخته شد، محکوم مناسبات مختلف

واقع نمی‏شود و شرایط نامتناسب با آن، چیزی از ارزش آن نمی‏کاهد.

اعتقاد و ایمان موضوعی نیست که بتوان آن را با فشار و تحمیل‏بار خارج از ظرفیت

و طاقت خود، بدان دست یافت. نهادینه کردن عقاید و بخصوص عواطف

و ملکه شدن منشهای پسندیده در جان، هم زمان می‏طلبد و هم ظرافت.

نه با شتاب می‏توان بدان رسید و نه با کم‏طاقتی و خشونت چیزی از آن حاصل می‏شود.

سهل بودن دین که پیامبر(ص) بدان مبعوث شد، همان هموار بودن طریق است

و این غیر از سهل‏انگاری و جدی نگرفتن مقررات و قوانین حاکم بر آن است.

آن را با فشار و تحمیل‏بار خارج از ظرفیت و طاقت خود، بدان دست یافت. نهادینه کردن عقاید و بخصوص عواطف و ملکه شدن منشهای پسندیده در جان، هم زمان می‏طلبد و هم ظرافت. نه با شتاب می‏توان بدان رسید و نه با کم‏طاقتی و خشونت چیزی از آن حاصل می‏شود.

رسول اکرم(ص) در وصیت خود به امیرمؤمنان(ع) فرمودند: «یا علی! إنّ هذا الدّین متین فأوغل فیه برفق و لا تبغّض إلی نفسک عبادة ربّک [ ف··· [إنّ المنبتَّ ـ یعنی المفرط ـ لا ظهرا أبقی و لا أرضا قطع، فاعمل عمل من یرجو أن یموت هرما و احذر حذر من یتخوّف أن یموت غدا». این دین، دارای متانت و قوت است ـ و نیازی به اعمال مشقت و سختی نیست ـ پس با رفق و مدارا، در آن سیر کن و جانت را نسبت به عبادت پروردگارت دشمن مکن. زیرا انسان زیاده‏رو نه مرکب سالمی برای خود می‏گذارد و نه مسافتی می‏پیماید. باید عملت مانند کسی باشد که امیدوار است تا هنگام پیری عمرش به درازا بکشد و خوف و ورعت بسان شخصی باشد که می‏ترسد فردای آن روزش بمیرد.(6)

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: «روزی در ایام جوانی، در حال طواف بودم و با تلاش و کوشش بسیار عبادت می‏کردم و از شدت فشاری که در این باره بر خود وارد کرده بودم عرق از بدنم سرازیر بود. در همین حال پدرم بر من گذر کرد و مرا این گونه مشاهده کرد. به من فرمود: فرزندم، جعفر! وقتی خداوند بنده‏ای را دوست بدارد، وارد بهشتش می‏کند و به عمل کم او خرسند است».(7)

و نیز حضرت علی(ع) در وقت وفات خود به فرزندش حضرت حسن(ع) فرمود: «و اقتصد فی معیشتک و اقتصد فی عبادتک و علیک فیها بالامر الدّائم الذّی تطیقه». درمخارج زندگی و در عبادت خود میانه‏رو باش و بر تو باد در مورد عبادت به عمل مستمر و دایمی که در حد طاقت تو باشد.(8)

بنابراین برای نهادینه کردن اخلاق، باید آرام آرام و به تدریج قدم برداشت. نخست کار کم و سبکی که نفس از تحمل آن ابا نکند همراه با نیت پاک و معرفت الهی در پیش گرفت و سپس با استمرار و مداومت بر آن، نتایج و ثمرات پرفایده و سودمند آن را شاهد بود.

باز در حکمتهای امیرمؤمنان(ع) آمده است: «إنّ للقلوب إقبالاً و إدبارا فاذا أقبلت فاحملوها علی النّوافل، و إذا أدبرت فاقتصروا بها علی الفرائض». قلبها، رو آوردنی و پشت کردنی دارد، وقتی رو می‏آورد نافله‏ها و کارهای مستحب را بر او بار کنید و زمانی که پشت می‏کند، تنها به انجام کارهای واجب اکتفا کنید.(9)

نظیر این سخن در حکمتی دیگر از آن حضرت نقل شده و در پایان آن آمده است: «... فإنّ القلب إذا أکره عمی» هرگاه قلب، از روی اکراه به کاری وادار شود کور می‏شود.(10)

مدارا یا سهل‏انگاری

ممکن است در اینجا این پرسش مطرح شود که این رفق و مدارا همان تساهل و تسامح است و یا چیز دیگری است؟ و آیا اساسا سهل‏انگاری در امور مربوط به دین امری مطلوب و یا مذموم است؟

پاسخ این است که اولاً: مدارا کردن همچنان که در کلام حضرت علی(ع) آمده بود، در حوزه نوافل و امور مستحب است و اما کارهای واجب در هیچ شرایطی جز حالت ضرورت، قابل چشم‏پوشی و اغماض نیست.

و ثانیا: نکته بسیار مهم و ظریفی از سفارش پیامبر اکرم(ص) به علی(ع) ـ که ذکر آن رفت ـ قابل استفاده است که هم جایگاه «رفق» را در این باره نشان می‏دهد و هم تفاوت آن با تساهل را از آن به دست می‏آوریم. و آن این است که آن حضرت نخست می‏فرماید: این دین دارای متانت و استحکام است و سپس می‏فرماید: «فأوغل فیه برفق» «ایغال» در لغت به سرعت سیر، تفسیر شده(11) و «رفق» هم به ضد عنف، معنا شده است(12) که همان نرمی و مدارا است. اکنون این موضوع درخور دقت است که چه تناسبی بین متین بودن دین و سرعت سیر در آن همراه با رفق است و حرکت پرشتاب چگونه با مدارا قابل جمع است.

بیان این مطلب را از طریق یک مثال ذکر می‏کنیم، و آن اینکه، فرض کنید جاده مستقیمی را که در نهایت استحکام و رسیدگی لازم، آسفالت شده و با نصب علایم راهنمایی به حد استاندارد رسیده باشد. در این صورت راننده‏ای که در کار خود مهارت داشته باشد قادر است در کمال راحتی، بی‏آنکه به خود زحمت زیاده‏ای تحمیل کند، با سرعتی بالا در آن سیر کند، و برعکس اگر جاده ناهموار و پر پیچ و خم باشد نه سرعت در آن ممکن است و نه کار راننده خالی از دشواری است. بنابراین رابطه مستقیمی بین استحکام راه و سرعت حرکت، همراه با راحتی و اطمینان خاطر است و از همین جا می‏توان به خطر تساهل پی برد و تفاوت آن را با رفق به دست آورد، زیرا هرچه شتاب حرکت بیشتر باشد، صدماتی که یک سهل‏انگاری کوچک نیز متوجه شخص می‏کند، جبران‏ناپذیرتر است. سهل بودن دین که پیامبر(ص) بدان مبعوث شد، همان هموار بودن طریق است و این غیر از سهل‏انگاری و جدی نگرفتن مقررات و قوانین حاکم بر آن است.

در پایان همین روایت، به خوبی جمع بین مدارا و پرهیز از سخت‏گیری و خشونت با خویش و در عین حال، احتیاط و جدیت در امور، توضیح داده و گفته شده است که در عمل به‏گونه‏ای باش که گویا می‏خواهی تا وقت پیری زنده بمانی و در مراقبت و ترس از گناه به صورتی رفتار کن که گویا فردا از دنیا خواهی رفت.

مدارا و دیگرسازی

روش مذکور همچنان که در پرداخت به خویش پراهمیت است، در مورد تربیت و اصلاح دیگران نیز نقشی غیر قابل انکار دارد. برخورد ملایم همراه با گذشت و سعه صدر از صفات ضروری و قطعی یک مربی لایق است. تندروی و اعمال فشار و سخت‏گیریهای بیجا و اجرای برنامه‏های فوق طاقت فرد یا گروه تحت تربیت، و عدم رعایت موقعیتها و مراتب و حالات اشخاص، خسارتهای سنگینی را متوجه احساسات پاک آنان کرده و کانون عشق و علاقه آنها را نسبت به معنویت و اخلاق، از اساس ویران می‏سازد.

روایات در زمینه مدارای با مردم و رعایت حال آنها بویژه نسبت به امر هدایت و ارشاد آنان، بسیار است(13) و ما در این قسمت به دو نمونه از آن بسنده می‏کنیم.

عبدالعزیز قراطیسی می‏گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: «ایمان دارای ده درجه است که مانند نردبان، باید بتدریج از آن بالا رفت و کسی که در پله بالاتر قرار گرفته نباید کسی را که در پایین‏تر واقع شده است ناچیز بشمرد. تو که در درجه فوق هستی حق نداری شخص پایین‏تر از خود را ساقط کنی. اگر چنین کردی، آن کس که بالاتر از تو است نیز به همین سان، تو را بر زمین خواهد زد. بلکه هرگاه کسی را ضعیف‏تر و عقب‏تر از خویش یافتی، با رفق و مدارا او را به سوی خود بالا ببر، و کاری که بیش از طاقت و آمادگی او است بر او تحمیل مکن، زیرا با چنین رفتاری او را درهم خواهی شکست و قعطا کسی که مؤمنی را خرد کرده و بشکند باید آن را جبران کند».(14)

حدیث دوم را نقطه پایان این بحث قرار می‏دهیم، حضرت پیامبر گرامی(ص) فرمودند: «لا تکرهوا عبادة اللّه‏ إلی عباد اللّه‏» عبادت خداوند را ـ به واسطه تحمیل فوق طاقت ـ در ذائقه بندگانش تلخ نکنید».(15)ادامه دارد

1ـ سوره کهف، آیات 9 و 26.

2ـ سوره یوسف، آیات 32.

3ـ سوره بقره، آیات 14 و 15.

4ـ سوره حج، آیه 11.

5ـ صحیفه سجادیه.

6ـ اصول کافی، دارالکتب‏الاسلامیة، ج2، ص87، باب الاقتصاد فی العبادة.

7ـ همان، ص86.

8ـ سفینة‏البحار، محدث قمی، ج2، ص431، ماده قصد.

9ـ نهج‏البلاغه، تحقیق صبحی صالح، ص530، حکمت 312.

10ـ همان، ص503، حکمت 193.

11ـ ر.ک، صحاح اللغة و غیر آن، ماده «وغل» و «رفق».

12ـ همان.