ترجمه کتاب آداب الصلوه

ترجمه کتاب آداب الصلوه

اشاره:

آقای دکتر سالار منافی اناری مترجم کتاب آداب الصلوة امام خمینی هستند که این کتاب معروف را به زبان انگلیسی ترجمه کرده‏اند. دکتر منافی تحصیلات خود را در رشته‏های زبان انگلیسی،

الهیات (ادیان و عرفان) به پایان رسانده‏اند و دارای تالیفات و ترجمه‏های متعددی به زبانهای انگلیسی و فارسی می‏باشند. ایشان عضو هیات علمی بخش زبان انگلیسی دانشکدؤ ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامؤ طباطبایی هستند. دربارؤ ترجمؤ مزبور مصاحبه‏ای با ایشان انجام داده‏ایم که می‏خوانید.

حضور: چه شد که تصمیم به ترجمؤ کتاب آداب‏الصلوة که مشحون از اصطلاحات دشوار اسلامی ـ عرفانی است گرفتید؟

دکتر منافی: بـا توجه به سوابق تحصیلی حوزوی و دانشگاهی و با در نظر گرفتن تجربیاتی که در زمینؤ تـالیف و ترجمه به زبان انگلیسی داشتـم مسوولیت سنگیـن ترجمؤ کتـاب نفیس آداب الصلوة حضرت امام(س) را به زبان انگلیسی پذیرفتم. این مسوولیت در آبان ماه سال 1371 به موجب قـراردادی از سوی موسسؤ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) به اینجانب واگذار گـردید.

حضور: با توجه به اصطلاحات مشکلی که در این کتاب وجود دارد و دقت زیادی که لازمؤ ترجمؤ صحیح کتاب است آیا به تنهایی این مهم را به انجام رساندید یا همکارانی هم داشتید؟

دکتر منافی: پس از آنکه این مسوولیت خطیر را پذیرفتم و سنگینی آن را بر دوش خود احساس کردم، مجبور شدم، برای آنکه از عهدؤ انجام آن برآیم، از یکی دو کار دیگر دست بردارم و حتی از مسئولیت بزرگ دیگری که در دانشگاه بعهده‏ام بود کناره‏گیری کنم، تا بتوانم با تمام توان این کار عظیم را به اتمام رسانم. انجام تمام مراحل کار از قبیل ترجمه، مقابلؤ ترجمه با متن اصلی، ویرایش علمی و ادبی و اصلاح نواقص احتمالی همه به علت عظمت کار از عهدؤ یک نفر ساخته نبود و اگر هم می‏شد نمی‏توانست کار خوبی باشد، لذا پس از مشورت با همکار خوبم جناب آقای محمد جعفر خلیلی، کار این طور انجام شد که ابتدا وی متن کتاب را به انگلیسی ترجمه می‏کرد و سپس اینجانب ترجمؤ انگلیسی را کلمه به کلمه با متن اصلی مقابله می‏کردم و در برخی موارد اصلاحات و تغییراتی را بعمل می‏آوردم و بهنگام لزوم، برای مشورت در مورد برخی متشابهات و مشکلات علمی با اساتید صاحب نظر در مسائل فلسفی، عرفانی و علوم و معارف اسلامی به بحث و تبادل نظر می‏نشستم. البته این مشورت تنها با شخصیت‏های علمی بطور حضوری نبود، بلکه به کتابهای مرجع و منابع و ماخذ معتبر نیز به طور مرتب مراجعه می‏شد تا بهترین معادل در زبان انگلیسی برای هر یک از اصطلاحات تخصصی پیدا شود. گاه لازم می‏شد که برای اطمینان از مناسب بودن یک یا چند اصطلاح عرفانی به کتابهای معتبر زیادی در زبانهای عربی، انگلیسی و فارسی مراجعه کنم و یا بدنبال این کار به کتابخانؤ معتبری در تهران بروم.

حضور: بفرمایید برای انتقال مفاهیم عرفانی و عمیق کتاب آداب الصلوة بویژه در مواردی که مشابهت میان اصطلاحات وجود دارد از چه روشهایی استفاده کردید؟

دکتر منافی: بطور کلی در عرفان دو بخش نظری و عملی هست. در عرفان نظری، نظریات عرفانی از یک زبان قابل انتقال به زبان دیگر است و لذا کتابهای عرفانی زیادی هستند که از یک زبان به زبان دیگر ترجمه شده‏اند، و از نظر اصول زبان شناسی هم هر مطلبی که در یک زبان قابل ارائه باشد در زبان دیگر نیز قابل ارائه است. البته در عرفان مسائلی هستند که غیر قابل بیان می‏باشند، مانند کشف و شهود و حالات عرفانی. هیچ عارفی نمی‏تواند "حال" عرفانی خود را از طریق زبان بیان کند، ولذا اینگونه مسائل که قابل بیان نیستند قابل ترجمه نیز نمی‏باشند.

مشکل عمدؤ کار ما انتقال مفاهیم اصطلاحات عرفان اسلامی به زبان انگلیسی بود. برای حل این مشکل علاوه بر تلاشهای زیادی که همکار دانشمندم انجام می‏داد خود اینجانب نیز بر خود لازم می‏دانستم تا کتابهای زیادی را که در زمینؤ عرفان اسلامی به زبان انگلیسی نوشته شده و یا به انگلیسی ترجمه شده است بررسی کنم تا اطمینان حاصل شود که مترادفهای انگلیسی بکار گرفته شده مناسب‏ترین هستند. با این هدف برخی از قسمت‏های متن عربی کتاب نفیس "فصوص الحکم" محی الدین ابن عربی را با ترجمؤ انگلیسی آن مقابله کردم.

برای توضیح بیشتر و کمک به خوانندؤ ترجمه در درک دقیق‏تر مفاهیم، خود اصل هر یک از اصطلاحات فلسفی، عرفانی و علوم و معارف اسلامی نیز بعد از ترجمؤ انگلیسی در داخل پرانتز با حروف زبان انگلیسی و با فونیتیک خاصی که در اول ترجمؤ کتاب توضیح داده شده است ارائه گردید تا خوانندؤ اهل این علوم و معارف خودِ اصطلاحات را نیز ببیند و ترجمه‏های اصطلاحات مشابه مانند "احدیت" و "واحدیت" را با یکدیگر اشتباه نکند.

پس از پایان ترجمه ومقابلؤ کلمه به کلمه و جمله به جملؤ آن با متن اصلی، مرحلؤ بعدی کار، ویرایش علمی و ادبی ترجمه بـود کـه این کار مهم را نیز با توجه به مسوولیتـی که داشتم خودم با کمال دقت و با حساسیت زیاد انجام دادم.در طول انجام ایـن کار علمی نیز هرگاه که لازم می‏شد در تهران و قم برای اطمینان بیشتر با عالمان اهل نظر به مشورت می‏پرداختم تا مجدداً اطمینان حاصل کنم که تمام مفاهیم علمی، فلسفی، عرفـانی، کلامی و فقهی ارائـه شده در ترجمه دقیقاً با متن اصلی کتاب مطابقت دارد. هـدف دیگر این کار بررسی مجدد سلیس بودن جملات و طبیعی بـودن آنها در زبان انگلیسی بود.

پس از انجام ویرایش علمی و ادبی و تایپ انگلیسی، تـرجمؤ کل کتاب یک بـار نیز از اول تا آخر جهت حصول اطمینـان بیشتر از طبیعی بودن جملات و قابل فهم بودن آنها برای انگلیسی زبانان و نیز برای غلطگیری احتمالی به وسیلؤ یک انگلیسی زبان مورد مطالعه قرار گرفت. این کار توسط خانم "کتی جی ویلیامز" انجام شد. ضمناً نامبرده که یک انگلیسی زبان مسلمان است پس از مطالعؤ ترجمؤ انگلیسی این کتاب اظهار می‏داشت که عمیقاً تحت تاثیر مفاهیم متعالی و عرفـانی آن قـرار گرفته و از خـواندن آن لذت معنوی و روحی زیادی برده است.

مرحله پایانی کار قبل از انجام حروفچینی این بود که یک بار دیگر ترجمؤ کل کتاب را جهت کنترل نهایی مورد بررسی و مطالعه قرار دادم و هماهنگی‏های لازم و نهایی را در مورد برخی نکات در سراسر کتاب بعمل آوردم. بعد از حروفچینی نیز در چند مرحله غلطگیری و بازنگری لازم توسط چند نفر از جمله خود اینجانب بعمل آمد.

حضور: به نظر شما این ترجمه چه تاثیری در گسترش اندیشؤ عرفانی حضرت امام دارد و اساساً حاصل کار خود را از نظر حفظ اصالت کتاب چگونه ارزیابی می‏کنید؟

دکتر منافی: همانطور که در جواب سوال قبلی به تفصیل توضیح دادم، اعتقادم بر این است که هم همکار عزیزم جناب آقای خلیلی و هم خود اینجانب آنچه در توان داشتیم در انجام این کار سنگین بکار بردیم تا ترجمه‏ای گویا و در شان حضرت امام(س) به مردم جهان عرضه شود. از نظر اینجانب، ترجمؤ انجام شده در نوع خود بهترین و زیباترین است. از طرف دیگر، در کار ترجمه علاوه بر انتقال معنی باید سبک متن اصلی را نیز رعایت کرد. یکی از ویژگیهای سبک نوشتؤ امام(س) در این کتاب طولانی بودن برخی از جملات است که در مواردی طول یک جمله بیش از ده سطر است، و این نشانگر غنای علمی نویسنده و زیبایی ادبی این نوشته است. البته اغلب مفاهیم فلسفی، عرفانی، کلامی و فقهی ارائه شده در این گونه جملات آنهایی نیستند که بتوان در جملات ساده و کوتاه ارائه کرد. تلاش ما این بود که این سبک در ترجمه نیز رعایت شود زیرا تقطیع اینگونه جملات اغلب منجر به تقطیع مفاهیم نیز می‏شد که خلاف نظر نویسنده است. ممکن است نظر کسی این باشد که جملات هر چه ساده‏تر باشد درک آنها آسان‏تر می‏شود. در جواب باید گفت بیان استدلال‏های علمی و فلسفی و عرفانی در جملات ساده و کوتاه اغلب امکان‏پذیر نیست. باری درک بسیاری از مفاهیم عرفانی ارائه شده در این کتاب در توان همه کس نیست و به قول خود امام(س) از برای هر علمی اهلی و برای هر راهی راه‏نوردی است. بنابراین باید گفت تاثیر این ترجمه، همانند خود کتاب، در گسترش اندیشؤ عرفانی حضرت امام(س) و شناساندن شخصیت عارفانؤ ایشان بیشتر در مورد کسانی خواهد بود که اهل این علم و راه‏نورد این راهند.

حضور: به نظر شما امکان تهیّؤ خلاصه‏ای از ترجمؤ کتاب آداب الصلوة برای استفاده عموم وجود دارد یا خیر؟

دکتر منافی: ما نهایت سعی خود را کردیم تا آنجا که ممکن است، به مفاهیم علمی و عرفانی خدشه‏ای وارد نشود تا ترجمؤ این کتاب هر چه بیشتر واضح و روشن باشد و جملات آن از سلاست و فصاحت بیشتری برخوردار باشند. اما این بدان معنی نیست که کلّ این ترجمه برای هر فردی با هر سطح فکری قابل درک خواهد بود، همانطور که متن اصلی خود کتاب هم چنین نیست. البته قسمتهایی از کتاب و ترجمؤ آن برای عامه قابل درک است ولی قسمتهایی هم هست که درک آنها بدون داشتن آگاهیهای لازم در زمینه‏های فلسفه، عرفان، کلام، فقه، تفسیر قرآن و حدیث نه تنها مشکل است بلکه گاهی امکان‏پذیر نیست. بنابراین تهیؤ ترجمؤ خلاصه شده تنها از این نظر امکان‏پذیر خواهد بود که قسمتهایی غیر تخصصی برای استفادؤ عامه و قسمتهای تخصصی برای استفادؤ خواص در نظر گرفته شوند، ولی انجام این کار چندان هم آسان نیست، لذا به نظر من بهتر است این ترجمه در تمامیت خود باقی بماند.

حضور: ترجمؤ کتاب کلاً چه مدت طول کشید و چه تاثیری در خود شما داشت؟

دکتر منافی: کلاً نزدیک به سه سال طول کشید. در مورد قسمت دوم سوال باید عرض کنم که بنده با توجه به تحصیلاتی که در زمینؤ عرفان داشته‏ام و علاقه‏ای که به مسائل عرفانی دارم به طور کلی از کار کردن در این زمینه لذت می‏برم. علاوه بر این، کار کردن با این کتاب باعث شد که با نظرات عرفانی حضرت امام(س) آشنائی بهتر و بیشتری داشته باشم.

حضور: با توجه به اینکه در واقع مدتها با این کتاب زندگی کرده‏اید و می‏فرمایید با نظریات عرفانی حضرت امام بیشتر آشنا شده‏اید، آیا می‏توانید به طور کلی تحلیلی از محتوای کتاب بیان بفرمایید؟

دکتر منافی: البته تحلیلی جامع از آرای عرفانی حضرت امام در این مختصر نمی‏گنجد، تنها می‏توان به کلیاتی از آنچه در این کتاب آمده است اشاره کرد. کتاب نفیس آداب الصلوة که بیان تفصیلی آداب قلبی و اسرار معنوی نماز است، نمایانگر بسیاری از آرای عرفانی امام است. این کتاب در حقیقت مشروح کتاب سرّالصلوة است که قبل از این به وسیلؤ حضرت امام(س) نوشته شده است، و همانطور که خود امام در اول این کتاب می‏نویسد چون آن کتاب را با حال عامه تناسبی نبوده، ایشان این را به رشتؤ تحریر درآوردند.

کتاب آداب الصلوة در واقع آمیزه‏ای از مباحث شریعت و طریقت است. در عین حال که آداب ظاهری اعمال و عبادات را مورد توجه قرار داده رعایت آداب باطنی و قلبی آنها را نیز مورد تاکید قرار می‏دهد. گرچه محور بحث‏ها در سراسر کتاب، آداب نماز است ولی در خلال همین بحث‏ها، مطالب مهمی در زمینه‏های فلسفه، عرفان، کلام، فقه، تفسیر و حدیث نیز آورده شده است که عرفان مهمترین آنهاست و مطالب دیگر نیز اغلب رنگ عرفانی دارند. به‏طورکلی مطالب این کتاب از قرآن کریم، از سنّت و از اخبار و احادیث اهل بیت عصمت و افادات اهل معرفت اخذ شده است.

از مهمترین مطالب عرفانی که در این کتاب به‏تفصیل از آن بحث شده توجه به عزّ ربوبیّت و ذلّ عبودیّت است که یکی از آداب قلبیّه و وظایف باطنیّه در عبادات است. از نظر حضرت امام(س) کمال و نقص انسانیّت تابع کمال و نقص این امر است، یعنی هر چه نظر انیّت و انانیّت و خودبینی و خودخواهی در انسان غالب باشد، از کمال انسانیّت دور و از مقام قرب ربوبیّت مهجور است.

حضور: ظاهراً در حال حاضر نیز مشغول ترجمؤ آثار دیگری از حضرت امام مانند "چهل حدیث" یا "سرالصلاة" هستید؟

دکتر منافی: بعد از اتمام ترجمؤ انگلیسی کتاب آداب الصلوة، مسوولیت ترجمؤ انگلیسی کتاب "آیین انقلاب اسلامی" را که مجموعه‏ای منسجم از نوشته‏ها و بیانات حضرت امام(س) است به عهده گرفتـه‏ام. در مورد این کتاب نیز روال کار همان است که در آداب الصلوة بود. راجع به ترجمؤ "چهل حدیث"، آنطور که من شنیده‏ام، ایـن کتـاب در حال حاضر تـوسط گروهی دیگر در حال ترجمه است. و در مورد ترجمؤ "سرالصلوة"، انشأاللّه بعد از اتمام کـار کتاب "آیین انقلاب اسلامی" اقـدام خواهـد شد. اضافـه می‏کنـم آثار حضرت امام(س) را بـه طور کلی می‏توان از نظر اصول زبـان شناسی به دو دسته تقسیـم کـرد: یک دستـه آثاری هستند که "زبان نوشتاری" دارند و ایـن ها همان کتاب‏هـا، رساله‏ها و نامه‏هایی هستنـد که به قـلم امام به رشتؤ تحریر درآمده‏اند، مانند کتابهای سرالصلوة، آداب الصلوة، چهل حدیث و غیره. دسته دوم آثاری هستند که "زبان گفتـاری" دارند، مـانند مصاحبه‏ها و بیانات امام در جمع اقشار مختلف مردم به مناسبت‏های گوناگون.

برای ترجمؤ هیچکدام از این آثار، صرف آشنایی با زبان‏های مبدا و مقصد کافی نیست. در مورد آثار دستؤ اول علاوه بر تسلط به مطالب و موضوعات مورد بحث، آشنائی با سبک "قلم" امام، یعنی با "زبان نوشتاری" ایشان، و در مورد آثار دستؤ دوم، درک "زبان گفتاری" امام نیز ضروری است. امید است دست‏اندرکاران امور بین‏الملل موسسه در شناساندن هر چه بهتر شخصیت علمی و عرفانی حضرت امام به جهانیان، بخصوص به نسل جوان، بیش از پیش موفق و موید باشند.

حضور: از شرکت شما در این مصاحبه متشکریم.

دکتر منافی: من هم به نوبؤ خود از شما عزیزان که این فرصت را به من دادید تا در مورد این خدمت انجام شده توضیحاتی بدهم سپاسگزارم. توفیق شما و همؤ دست‏اندرکاران موسسه را در خدمت به اسلام عزیز و به آرمان‏های حضرت امام(س) از درگاه خدای متعال مسالت دارم. موفق باشید.

مشکل عمدؤ کار ما انتقال مفاهیم اصطلاحات عرفان اسلامی به زبان انگلیسی بود.

اصل هر یک از اصطلاحات فلسفی، عرفانی و علوم و معارف اسلامی نیز بعد از ترجمؤ انگلیسی در داخل پرانتز با حروف زبان انگلیسی و با فونیتیک خاصی در اول ترجمؤ کتاب توضیح داده شده است.

در طول انجام این کار علمی هرگاه که لازم می‏شد در تهران و قم برای اطمینان بیشتر با عالمان اهل نظر به مشورت می‏پرداختم تا مجدداً اطمینان حاصل کنم که تمام مفاهیم علمی، فلسفی، عرفانی، کلامی و فقهی ارائه شده در ترجمه دقیقاً با متن اصلی کتاب مطابقت دارد.

در کار ترجمه علاوه بر انتقال معنی باید سبک متن اصلی را نیز رعایت کرد.

کتاب آداب الصلوة در واقع آمیزه‏ای از مباحث شریعت و طریقت است. در عین حال که آداب ظاهری اعمال و عبادات را مورد توجه قرار داده رعایت آداب باطنی و قلبی آنها را نیز مورد تاکید قرار می‏دهد.

از مهمترین مطالب عرفانی که در این کتاب بتفصیل از آن بحث شده توجه به عزّ ربوبیّت و ذلّ عبودیّت است که یکی از آداب قلبیّه و وظایف باطنیّه در عبادات است.