مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

اعتدال در رفتار «قسمت سوم»

سید مهدی موسوی کاشمری

البته این خصیصه ریشه در فطرت و نهاد بشر و هر موجود زنده دارد و اسلام نیز آن را تحت عنوان دفاع تأیید کرده است و به او اجازه داده و حتی واجب کرده است، که از موجودیت و کیان خود به محافظت برخیزد.

بر همین اساس، قرآن کریم، دفاع را مسأله‏ای انسانی گرفته است و می‏فرماید:

«و ما اصابکم یوم التقی الجمعان فباذن اللّه‏ و لیعلم المؤمنین و لیعلم الذین نافقوا و قیل لهم تعالوا قاتلوا فی سبیل‏اللّه‏ او ادفعوا ...»

یعنی ای مؤمنان! آن مصیبتهایی که روز برخورد شما با نیروهای کفر «در جنگ احد» برایتان پیش آمد، به علم الهی و اذن او بود و تا مؤمنان از منافقان جدا گردند و چهره نفاق آشکار گردد. و به آنان که می‏گفتند:» برای چه منظوری بجنگیم» گفته شد: برای خدا نبرد کنید یا اگر بدان اعتقادی ندارید از شرف و کیان خود به دفاع برخیزید.(1)

و همچنین در روایات متعدد مبارزه شخص، با متجاوز به جان و ناموس و عِرض و مال خود، مقدس شمرده شده و جان باختن بر سر آن به عنوان شهادت معرفی گردیده است.(2)

و نیز قرآن کریم، بدگویی مظلوم نسبت به ظالم و آن کس که زندگی و شرف و شخصیت او را با اعمال زهرآگین خود نشانه رفته است، جایز شمرده است.(3)

و حتی فقهای شیعه با استناد به همین آیه مورد اشاره، غیبت ستمگر را از ناحیه ستمدیده در خصوص ظلمی که بدو رفته بی‏اشکال دانسته‏اند.(4)

ولی در عین حال در نظام حقوقی و اخلاقی اسلام همچنان که حقّ دفاع، مسلّم و قطعی شمرده شده است از زیاده‏روی و تجاوز از حد در آن نیز منع گردیده است.

قرآن کریم در این باره می‏فرماید:

«... فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم و اتقواللّه‏ واعلموا أنّ اللّه‏ مع المتّقین»

پس آن کس که به شما تجاوز کرد، به همان اندازه بدو پاسخ دهید و تقوا پیشه کنید و بدانید خدا با متقیان است.(5)

در این آیه کریمه، هم اصل حق دفاع و هم مقدار آن بیان گردیده است. و باز در مورد حق قصاص می‏فرماید:

«و من قتل مظلوما فقد جعلنا لولیّه سلطانا فلا یسرف فی القتل...»

آن کس که از روی عمد و بی‏گناه کشته شود، ما به ولیّ او حق قصاص داده‏ایم. پس او نباید در کشتن زیاده‏روی کند.(6)

ولی بالاتر اینکه در نظام اخلاقی اسلام، آن جا که تجاوز از ناحیه مسلمانی بر مسلمانی دیگر صورت پذیرد، عنصر عفو مطرح گردیده و توصیه شده است. و به عبارت دیگر گاهی تجاوز از ناحیه کافران به حریم مؤمنان در راستای مبارزه دینی و جنگ با عقیده اسلامی به عمل می‏آید و زمانی هم به خصومتهای شخصی و تجاوز مسلمانی به حقوق برادر دینی و هم‏کیش خود برمی‏گردد، و به عقیده مذهبی او ارتباطی ندارد، در صورت اول فرمان مبارزه و مقابله داده شده است(7) و در صورت دوم رفق و مدارا و گذشت، پسندیده و نیکو به حساب آمده است؛ گر چه در هر یک از دو مورد یاد شده استثناهایی وجود دارد، که شرح آن از دایره موضوع خارج است.

قرآن مجید در این زمینه می‏فرماید: «ان تبدوا خیرا او تخفوه او تعفوا عن سوء فان اللّه‏ کان عفوا قدیرا»

اگر صدقه‏ای که می‏دهید اظهار کنید یا در پنهانی بدهید یا از بدی دیگران نسبت به خود بگذرید، پس خدا دارای عفو و قدرت است.(8)

بر طبق این ترجمه‏ای که از آیه شریفه شد، عفو نیز خود نوعی صدقه بر خطاکار محسوب می‏گردد و در روایتی که از رسول اکرم

صلی‏اللّه‏ علیه و آله، نقل شده است، آن حضرت فرمود: «هر کار خوبی نسبت به دیگران، صدقه شمرده می‏شود.»(9) و این خود یک فضیلتی برای عفوکننده است که خدای متعال در عین حالی که دارای قدرت مطلق است. بزرگترین بخشش‏کنندگان از خطاکاران نیز می‏باشد.

و باز قرآن در این باره می‏فرماید: «ادفع بالّتی هی أحسن السیّئة نحن أعلم بما یصفون»

ای رسول ما! با بدرفتاریهای دیگران به صورت نیکو برخورد کن و آن را بدین وسیله دفع کن. ما به سخنان ناروای آنها آگاهیم.(10)

برخی اگر مورد توهین و ناسزای کسی واقع شدند، آن چنان خشمگین و عصبانی می‏شوند که به مقابله چندین برابر نیز رضایت نمی‏دهند و بی‏ادبی را با بی‏ادبی زیادتر پاسخ می‏دهند و بین مردم نیز شایع است که می‏گویند: «فلانیها با یکدیگر، یکی به دو، کردند؛ یعنی یکی از آنها حرفی زد و دیگری به دو برابر جوابش داد.»

در صورتی که مطابق نظام حقوقی اسلام، حق مقابله به اندازه برابر است و نه زیادتر و بر طبق یک روایت معتبر اگر دو نفر به هم ناسزا بگویند شخص آغازگر ستمگرتر شناخته می‏شود و این تا وقتی است که ستمدیده از حدّ مقابله به مثل، تجاوز نکند.(11) و اصولاً بر مفاد روایات دستگاه قضایی موظف است تا ناسزاگوینده را تنبیه کند و از حق مظلوم دفاع نماید(12) و در این صورت پاسخ‏گوینده نیز ستمگر است. گرچه آغازگر ظالم‏تر شمرده می‏شود.(13)

و مطابق نظام اخلاقی اسلام، همچنان که خدای بزرگ در عین قدرت عفو می‏کند و با وجود

توانایی مطلق بر انتقام، از خطاکاران می‏گذرد، آن گونه که آیه پیشتر نیز بدین مطلب اشاره داشت، به مؤمنان نیز توصیه می‏کند تا این چنین باشند و در عین حالی که شخص ستمدیده با پشتوانه قوه قضایی و مجریان عدالت در نظام اسلامی در کمال قدرت برای احقاق حق خویش است، از نقطه نظر اسلامی شایسته است تا بر متجاوز پشیمان از کردار خود منّت نهاده و او را که مریضی بیش نیست، مورد عفو قرار دهد و با گذشت خویش بدو فرصت تجدید نظر در رفتار خود دهد و او را تا همیشه سپاسگزار و دوست صمیمی خود گرداند.

قرآن کریم می‏فرماید: «ادفع بالتی هی أحسن فاذا الّذی بینک و بینه عداوة کانّه ولیّ حمیم»

یعنی: با بهترین و نیکوترین وجه با بدکار، به مقابله برخیز و بدی او را با نیکویی پاسخ بده. پس در این هنگام آن کس که بین تو و او دشمنی بود، دوست و هوادار تو خواهد شد.(14)

رسول اکرم(ص) در یک روایت معتبر فرمود: «آیا شما را به بهترین شیوه‏های رفتاری در دو جهان آگاه سازم؟ گذشت، نسبت به کسی که به تو ستم روا داشته و ایجاد ارتباط با کسی که از تو خود را بریده و نیکویی کردن به شخصی که با تو بدی کرده و بخشش نسبت به فردی که تو را از حق خودت محروم کرده است.»(15)

امام سجّاد علیه‏السلام در فرازی از دعای مکارم‏الاخلاق عرض می‏کند: «بارخدایا بر محمد و آل او درود فرست و مرا پایدار کن تا آن کس که با من سوءنیت

دارد با خیرخواهی مقابله کنم و با کسی که از من کناره می‏گیرد با نیکویی پاداشش دهم و شخصی که مرا از حقم محروم می‏کند، با بذل مال بدو عوض دهم و رابطه‏ام را با فردی که با من قطع مراوده و ارتباط کرده وصل کنم و آن را که از من در غیابم بدگویی نموده است با ذکر خیر او به مخالفتش برخیزم. نیکویی دیگران را در حق خود سپاسگذار باشم و از بدیهایشان نسبت به خودم چشم‏پوشی کنم.»(16)

بنابراین دستور اسلام در خصوص واکنشهای شخص نسبت به رفتار سوء دیگران در مرحله نخست عفو و گذشت و در مرتبه بعد احقاق حدّ در چهارچوب انصاف و عدل است و تجاوز از آن جایز نیست.

1ـ سوره آل‏عمران، آیه 166 ـ 167.

2ـ وسائل الشیعة، ج11، ابواب جهاد العدوّ، باب46.

3ـ سوره نساء، آیه 148؛ در توضیح آیه مراجعه کنید به مجمع البیان، ج3، ص131.

4ـ مکاسب، شیخ انصاری، ص44 ـ 45 و غیر آن.

5ـ سوره بقره، آیه 194.

6ـ سوره اسراء، آیه 33.

7ـ نگاه کنید به آیات 73 سوره توبه، 29 فتح، 123 توبه، 9 تحریم.

8ـ سوره نساء، آیه 149، ترجمه آیه با استفاده از تفسیر مجمع البیان صورت گرفته است.

9ـ وسائل الشیعه، ج11، ابواب فعل المعروف، باب 1، ح5.

10ـ سوره مؤمنون، آیه 96.

11ـ وسائل الشیعه، ج11، ابواب جهاد النفس، باب 70، ح1.

12ـ وسائل الشیعه، ج18، ابواب حدّ القذف، ب19.