مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

اخلاق معاشرت، دیدو بازدید

اخلاق معاشرت، دید و بازدید

نویسنده: جواد محدثی

آنچه روحیه‏ها را شاداب و زندگیها را باصفا می‏سازد، «دیدار» است. چه دیدارهای دوستانه، چه خویشاوندانه! بویژه اگر در دیدارها، سخنان دلنشین گفته شود و خاطرات شیرین و همفکری در مسیر گشایش مشکلات.

«زیارت» برادران دینی رفتن و «دیدار مؤمنان»، مورد سفارش اولیاء دین است؛ که هم رابطه‏های درونی آحاد امّت را استوارتر می‏سازد، هم محبّتها را می‏افزاید و هم کدورتها را می‏زداید و هم خدا و رسول را خوشحال می‏سازد؛ و چه کار نیکی بهتر از این؟ ...

بجاست که این‏گونه دیدارها به خاطر خدا و با انگیزه خلوص و عمل به سنّت دین باشد، نه روی طمعهای دنیوی و انگیزه‏های مادّی و سودگرایانه و سوداگرایانه!

محتوای دیدارها

گاهی رفت و آمدها و زیارتها، به جای سودمندی، زیانبار است و به جای آنکه بهره تربیتی یا پاداش اخروی داشته باشد، محصولی جز افزایش گناه یا هدر رفتن فرصتها ندارد. هوشیاران می‏کوشند از همه دیدارها سود ببرند و از تباهی فرصت، جلوگیری کنند.

باید با «حصارشکنی»، خود و زندگی خود را از انزوا درآورد و روحیه جمعی و تعاون و همزیستی را تقویت کرد. آنان که پای خود و خانواده خود را از رفت و آمد با افراد باایمان و خانواده‏های شریف و بافرهنگ می‏برند، راه خیر را به روی خود می‏بندند. مگر نه اینکه این‏گونه انزواها، حالتی از یأس برای انسان پدید می‏آورد و افسرده می‏سازد و نشاط از چنین زندگیهایی رخت برمی‏بندد؟!

امام صادق(ع) به اصحاب خویش سفارش می‏فرمود:

«تَزاوَرُوا و تلاقوا و تَذاکروا اَمْرَنا وَ اَحْیُوهُ»(1)

«به دیدار و ملاقات یکدیگر بروید و «امر» ما را یاد کنید و به یاد هم آرید و آن را زنده نگهدارید.» این حدیث، محتوای سازنده و تربیتی و جهت‏دار و هدفدار بودن دیدارها را تبیین می‏کند. ملاقاتهایی که شیعیان اهل بیت

* آنکه برادر مؤمن خود را دیدار می‏کند، پاداشی بزرگتر از شخصِ دیدارشده دارد.

داشتند، محتوایی مکتبی داشت و به توصیه امام، می‏بایست در راستای «احیای امر» و زنده نگهداشتن مرام و مکتب و فلسفه سیاسی امامت شد، تا «امّت»، روح و جان یابد و به بیراهه نیفتد.

بهره‏های دیدار

مناسب است در سایه ملاقاتها و دید و بازدیدها، خانواده‏ها و افراد، از دردها و مشکلات یکدیگر آگاه شوند و در حدّ توان، در رفع آنها بکوشند. مشورت و همدلی و همدردی، گوشه‏ای از این بهره‏ها است. تشریک مساعی در حلّ معضلات و رسیدگی به نیازمندان، گوشه‏ای دیگر.

«خیثمه» می‏گوید: خدمت حضرت امام باقر(ع) رسیدم تا با آن حضرت خداحافظی کنم. امام فرمود:

«ای خیثمه! هر کدام از دوستان و هواداران ما را دیدی، سلام ما را به آنان برسان و آنان را به تقوای الهی توصیه کن و سفارش کن که توانگرانشان به فقیران سر بزنند، توانمندان به ناتوانان سرکشی کنند، زندگان در تشییع جنازه مردگان شرکت کنند، در خانه‏های هم، یکدیگر را دیدار کنند. این‏گونه دیدارها سبب احیاء امر ما (خطّ ولایت و رهبری اهل بیت) می‏گردد.»(2)

اگر دیدارها، چنین برکتهایی نداشته باشد، جز اتلاف وقت و سرمایه چیزی نیست!

وقتی جمعی دور هم می‏نشینند و ساعاتی را به صحبت می‏گذرانند، در جمع‏بندی پایانی، اگر دیدند از آن همه صحبت، چیزی نه در یاد مانده، نه سودی به کف آمده، دریغ از آن اتلاف

فرصت! امّا اگر بحثهای علمی و اجتماعی، به روشنگری افکار کمک کند، نقل خاطرات و سرگذشتها، برای دیگران عبرت‏آموز و راهگشا باشد، بازگویی حالات دیگران، حسّ همدردی و کمک‏رسانی را تقویت کند، اینجاست که ملاقات، به بهره‏وری رسیده است.

زیارت مؤمن

در یک جامعه ایمانی، همبستگی اهل ایمان ضروری است. این پیوند، در سایه دیدارها پدید می‏آید و استحکام می‏یابد. در روایات، بابی تحت عنوان «زیارة المؤمن» است که به این‏گونه دیدارها تأکید دارد. امام صادق(ع) فرموده است:

«مازارَ مسلمٌ اَخاهُ المسلمَ فی‏اللّه‏ِ وَللّه‏ِ الاّ ناداهُ اللّه‏ُ عزّ و جلّ: ایّها الزّائرُ طِبْتَ وَ طابَتْ لَکَ الجنّةُ»(3)

«هیچ مسلمانی برادر دینی‏اش را در راه خدا و برای خدا زیارت نمی‏کند، مگر آنکه خدای متعال به او ندا می‏دهد: ای دیدارکننده! خوش به حالت، بهشت برای تو سزاوار و گوارا باد!»

در این دیدارها، دو رکن وجود دارد: دیدارکننده و دیدارشده (زائر و مَزور). آنکه پیشقدم در زیارت می‏شود، فضیلت بیشتری دارد و پاداشی افزونتر. این سخن پیامبر اکرم(ص) است که فرمود:

«الزّائر اَخاهُ المسلم اَعْظَمُ اَجْرا مِنَ المَزُور.»(4)

«آنکه برادر مؤمن خود را دیدار می‏کند، پاداشی بزرگتر از شخصِ دیدارشده دارد.»

آنان که «کار» را بهانه کاستن از دیدارها و صله‏رحمها و رفت و آمدها می‏کنند، باید خود اینها را هم کار به حساب آورند، بلکه از بهترین کارها. این، اقتدا به سیره رسول اکرم(ص)

* احوالپرسی تلفنی هم خیلی خوب است و نوعی صله‏رحم محسوب می‏شود، ولی جای «دیدار حضوری» را پر نمی‏کند.

است. در حدیث است: هرگاه پیامبر خدا یکی از مسلمانان را سه روز نمی‏دید، از حال او می‏پرسید. در پاسخ سؤال پیامبر، اگر می‏گفتند که غایب است (مثلاً سفر رفته) برایش دعا می‏کرد. اگر حاضر بود، به دیدارش می‏رفت و اگر بیمار بود به عیادتش می‏شتافت.(5)

دیدار حضوری

برخی به هر دلیل، عیادت و زیارت و احوالپرسی‏شان «غیر حضوری» است. می‏کوشند تا از طریق این و آن، یا از راه تلفن و نامه احوالپرسی کنند و تماس داشته باشند. گرچه از این رهگذر، «کسب اطّلاع» می‏توان کرد؛ ولی دیدار رویاروی و نشست و گفتگوی چهره به چهره، حلاوت و برکتی دیگر دارد.

در احادیث، عنوانِ «تزاور» و «ملاقات» مطرح است. دیدن و ملاقات کردنِ حضوری. البته احوالپرسی تلفنی هم خیلی خوب است و نوعی صله‏رحم محسوب می‏شود، ولی جای «دیدار حضوری» را پر نمی‏کند. نامه نوشتن به اقوام و دوستان نیکو است، امّا بار سفر بستن و حضورا خدمت پدر و مادر و بستگان و آشنایان رسیدن و آنان را شاد کردن، ثوابی مضاعف و تأثیری افزونتر دارد. می‏گویید نه؟ امتحان کنید!

شما خودتان از دیدار چهره برادر یا فرزند یا دوست بیشتر خوشحال می‏شوید ـ اگر از سفر آیند ـ یا از شنیدن صدایشان از آن سوی سیمهای مخابرات؟ تازه، این خودش نشان محبّت بیشتر و صمیمیّت و یکدلی در رابطه‏ها است. اگر هنگام درگذشت یکی از اقوام، از دوستان و آشنایانتان کسی تلگراف تسلیت بفرستد، یا آنکه از شهر و محله خود پیش شما آمده، از نزدیک در غمتان شریک شود و در مراسمتان شرکت کند، کدام یک را صمیمی‏تر می‏یابید؟ رفت و آمد خودتان با دیگران نیز چنین است. هرگز به تلفن و نامه قناعت نکنید و «صدا» و «دستخط» و «عکس» را به جای دیدار حضوری ننشانید.

«اُویس قرنی» را شنیده‏اید که از مادر اجازه گرفت و از «یمن» به «مدینه» آمد، تا محبوبش، محمد مصطفی(ص) را یک بار ببیند و برگردد ... و چنان شد که پیامبر اکرم(ص) فرمود: من بوی بهشت را از سوی قَرَن می‏شنوم، چه بسیار مشتاق تو هستم، ای اویس قرن! «تَفُوحُ روایحُ الجنّةِ مِن قِبَلِ قَرَن، واشوقاه الیکَ یا اویسَ القَرَن!»(6)

* دیدار برادران، سبب انبساط خاطر و باروری اندیشه است، هر چند کوتاه و اندک باشد.

در همین دیدارهای حضوری است که نشاط خاطر و بهره‏وری از تجارب و سخنان نهفته است. امام هادی(ع) فرموده است:

«مُلاقاةُ الاِخوان نَشْرَةٌ وَ تلقیحُ العَقْلِ وَ اِنْ کانَ نَزْرا قَلیلاً»(7)

«دیدار برادران، سبب انبساط خاطر و باروری اندیشه است، هر چند کوتاه و اندک باشد.» با این همه آثار و برکات، دیگر چه جای درنگ و بهانه‏جویی و عذرتراشی برای ترک مراوده و رفت و آمد؟! برای این‏گونه دیدارها، باید در پی بهانه بود و هر فرصتی را مغتنم شمرد، ... البتّه تا حدّی که به مزاحمت نیانجامد و موجب اتلاف وقت دیگری نشود.

وقتی کسی از مسافرت برمی‏گردد، یا خداوند به کسی فرزندی عنایت می‏کند، یا ازدواجی صورت می‏گیرد، یا خانه جدیدی خریداری می‏شود، یا خدای ناکرده بیماری و کسالتی برای کسی پیش می‏آید، اینها همه بهانه «تجدید عهد» و دیدار حضوری است. حتّی اگر او هم مهمانی ندهد، ولی در صورت فراهم بودن شرایط، رفتن به دیدار و گفتنِ خوشامدی، تهنیتی، تبریکی ، تسلیتی، خدا شفا دهدی، چشم روشنی و ... مناسب است و این «دیدارها مایه تحکیم دوستیها است.»

پیامبر رحمت فرمود: «الزّیارةُ تُنْبِتُ المودَّةَ»(8)

«دیدار، دوستی‏آور است.»

دیدار کریمانه

چه خوب که در دیدارها، قصد قربت کنید و اینها را به حساب خدا بگذارید. اگر معامله و سودا هم می‏کنید، با خدا سودا کنید، تا اجر ببرید. نگویید: من چند بار رفته‏ام، آنها نیامده‏اند، نوبتی هم که باشد، حالا نوبت آنها است ...

در بهره‏وری از ثواب و پاداش الهی که نباید این‏گونه محاسبات را به میان کشید. درست است که هر «دید»ی، «بازدید»ی دارد و هر سلامی، علیکی و هر نامه‏ای جوابی! ولی گاهی هم باید کریمانه و بزرگوارانه برخورد کرد. دیدار مؤمن، دیدار خدا است و چقدر ثواب دارد. در حدیث قدسی آمده است که خداوند می‏فرماید:

«اَیّما مُسلِمٍ زارَ مُسلما فَلَیْسَ ایّاهُ زارَ، اِیّایَ زارَ وَ ثوابُهُ عَلیَّ اَلجَنَّةُ».(9)

«هر مسلمانی که به دیدار مسلمانی برود، او را نه، بلکه مرا زیارت کرده است و پاداش او بر عهده من، بهشت است. چه چیزی بالاتر از این؟ دیدار مؤمن، همپای دیدار خدا!»

از امام باقر و امام صادق(علیهماالسلام) روایت است:

«هر مؤمنی که به قصد دیدار مؤمن دیگر بیرون رود و او را همراه با معرفت به حقوقش زیارت کند، به پاداش هر گامش در این راه، خداوند حسنه‏ای برای او می‏نویسد و سیّئه‏ای از او محو می‏کند و درجه‏ای می‏افزاید. چون در بزند، درهای آسمان به رویش باز می‏شود و چون با یکدیگر ملاقات و مصافحه و معانقه کنند، خدای متعال رو به فرشتگان کرده و مباهات می‏کند که: دو بنده‏ام را بنگرید! به خاطر من با هم دوستی و دیدار می‏کنند. بر من است که از این پس از عذاب، مصونشان دارم. و چون برگردد، فرشتگان بدرقه‏اش می‏کنند و اگر تا شبِ بعد، از دنیا برود، از حساب، معاف می‏شود ...»(10)

وقتی دیدارها این همه فضیلت و ثواب و آثار دنیوی و اخروی دارد، چه محرومند آنان که به بهانه‏های مختلف یا لجاجتها و اندیشه‏های کودکانه و حقیرانه، با هم قهر یا ترک رفت و آمد می‏کنند و درهای برکت را به روی خویش می‏بندند!

گرمای دلها در سایه دیدارهای صمیمانه و معاشرتهای مخلصانه و آمیخته به صداقت و مودّت است.

کانون زندگی و خانواده‏ها را گرمتر کنیم، با معاشرت و مودّت و دیدار ....