مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

مزرعه چاپارل

همه چیز و هیچ چیز

اخلاق معاشرت (26) شوخی و مزاح

نویسنده: جواد محدثی

کمتر جامعه و ملتی را می‏توان یافت که در ارتباطات مردم، چیزی به نام «شوخی» وجود نداشته باشد. لازمه زندگی اجتماعی و داشتن ارتباطهای سالم و فرح‏بخش، مزاح است. البته گاهی هم مزاح، به کدورت و کینه می‏انجامد و نتیجه معکوس می‏دهد که اشاره خواهد شد.

بعضیها خصلت شوخی و مزاح را چه با گفتار و چه رفتار، به عنوان شاخصه خود قرار داده‏اند. برخی هم میانه خوشی با آن ندارند و اهل شوخی نیستند.

از آنجا که این نوع برخورد، در میان مردم متداول است و نه می‏توان به کلی آن را مردود دانست و نه می‏توان بی‏حد و مرز طرفدار آن بود، در این بخش به بیان آثار، حدّ و مرز و شیوه و شرایط آن بر اساس تعالیم دینی می‏پردازیم.

مزاح، خصلتی مؤمنانه

خستگی جسم و روح، با تفریحات سالم و مزاح و لطیفه‏گویی برطرف می‏شود. پرداختن به نشاط روحی و شادابی روان، در سایه لطایف و ظرایف، امری طبیعی و مقبول و مورد حمایت شرع و دین است، البته با مراعاتهایی خاص.

برخلاف تصور یا القاء آنان که می‏کوشند چهره‏ای خشن و عبوس از اسلام ارایه دهند، در فرهنگ دینی مسأله خوشحالی و شادی و خرسندسازی و «ادخال سرور» و شاد کردن دیگران، جزء خصلتهای مثبت و پسندیده به شمار آمده است. از مزاح و شوخ‏طبعی به عنوان یک خصلت مؤمنانه یاد شده است. اولیای دین و بزرگان مکتب نیز در عمل، این گونه بوده‏اند.

امام صادق(ع) فرمود: هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه در او «دعابه» است. راوی از امام پرسید: دعابه چیست؟ حضرت فرمود: یعنی مزاح و شوخی.(1)

شوخی‏کردن، اگر در حد و مرز مجاز و معقول باشد، شادی‏آور است و شادکردن مردم به فرموده حضرت رسول، کاری پسندیده است و در روایات، از ادخال سرور در دل اهل ایمان تمجید شده است: «اِنّ مِن اَحبِّ الأعمالِ اِلیَ اللّه‏ عزّ و جلّ اِدخالُ السّرور علی المؤمنین»(2)

از محبوبترین کارها نزد خدای متعال، وارد ساختن شادمانی بر دل مؤمنان است.

یونس شیبانی از امام صادق(ع) نقل کرده که آن حضرت پرسید: چگونه است شوخی و مزاح‏کردن شمابا یکدیگر؟ گفتم: اندک است. حضرت با لحنی عتاب‏آمیز فرمود: چرا با هم مزاح و شوخی ندارید؟ «فاِنّ المداعبة مِن حُسنِ الخلق»، شوخی و مزاح، بخشی و جزیی از خوشرفتاری و حسن‏خلق است و تو می‏خواهی از این طریق، سرور و شادی بر دل برادرت وارد کنی، پیامبر هم با افراد شوخی می‏کرد، می‏خواست که آنها را شادمان سازد.(3)

در سیره رهبران الهی

نمونه‏هایی که از مزاحها و رفتارهای لطیفه‏آمیز و سخنان مطایبه‏انگیز حضرت رسول روایت شده است، نشان می‏دهد که آن حضرت، در عین حال که خوشرفتاری و گشاده‏رویی و بذله‏گویی داشت، از مرز حق و سخن درست فراتر نمی‏رفت و شوخیهایش باطل و لغو و ناروا نبود. در روایت است که پیامبر(ص) فرمود:

«اِنّی َلأمْزَحُ و لا اَقُولُ الاّ حَقّا»(4)

من مزاح می‏کنم، ولی جز حق نمی‏گویم.

این سخن، هم نشان‏دهنده مزاح در سیره رسول خداست، هم رعایت حد و مرز آن.

در مورد علی بن‏ابی‏طالب(ع) نقل شده که وی شوخ‏طبع بود و همین شوخ‏طبعی نیز بهانه مخالفان او گشت تا حضرت را از گردونه خلافت کنار بزنند و چنین وانمود کنند که یک فرد خوش‏مشرب و شوخ‏طبع، نمی‏تواند رهبری مسلمین را عهده‏دار شود. اهل مزاح بودن و بذله‏گویی آن حضرت، حتی از زبان مخالفان او هم نقل شده است. عمروعاص، معاویه و عمر، سخنانی دارند که گویای این ویژگی در آن حضرت است. خود حضرت با شگفتی یاد می‏کند که عمروعاص در منطقه شام، چنین وانمود و تبلیغات می‏کند که فرزند ابوطالب، مزاح‏گر و بذله‏گو و بازیگر است!(5) تا چهره ناخوشایندی از وی در اذهان شامیان ترسیم کند.

معاویه گفته است: خدا اباالحسن (علی بن‏ابیطالب) را رحمت کند، که خندان و گشاده‏رو و اهل فکاهی بود!(6) او می‏خواست این را به عنوان نقطه ضعف حضرت قلمداد کند.

* شوخی و تفریحات سالم و مزاحهای بدون آزار و دور از تحقیر دیگران

و پرهیز از استهزاء مردم، به زندگی فردی و اجتماعی نشاط می‏بخشد.

* عاقلان، در هر شوخی و هزل هم، یک سخن جدی می‏یابند و از ورای مزاح،

به حقایق می‏رسند، اما غافلان، جدی‏ترین مسایل حیات را هم به بازی می‏گیرند.

* زنده‏یاد، علامه محمدتقی جعفری در تعریف «شوخی» می‏نویسد:

«فروغ جهان‏افروز روح را خاموش ساختن و به قشر نازکی از نفت که روی آب می‏سوزد خیره‏شدن و لذت‏بردن، شوخی نامیده می‏شود.»

در باره امام صادق(ع) نقل شده که آن حضرت، بسیار خنده‏رو و شوخ‏طبع بود: «وَ کانَ کثیر الدّعابة وَ التبسّم».(7)

در برخی روایات هم توصیه شده که در مسافرت با یک جمع، برای سرور و رفع خستگی از مزاح و شوخیهای سالم استفاده شود و این از آداب سفر بیان شده است.

همچنان که گذشت، شوخی و تفریحات سالم و مزاحهای بدون آزار و دور از تحقیر دیگران و پرهیز از استهزاء مردم، به زندگی فردی و اجتماعی نشاط می‏بخشد و موضوع مهم «طنز» نیز به نحوی در قلمرو شوخی و مزاح قرار می‏گیرد، به شرط آنکه نگاه جدی به زندگی، آسیب نبیند و حیات بشری به بازیچه و لودگی و هرزگی کشیده نشود.

عاقلان، در هر شوخی و هزل هم، یک سخن جدی می‏یابند و از ورای مزاح، به حقایق می‏رسند، اما غافلان، جدی‏ترین مسایل حیات را هم به بازی می‏گیرند.

شوخی در گفتار و مطایبه در رفتار، نباید فلسفه حیات را به پوچی و خامی مبدل سازد و نگاه آدمی را در قشر نازکی از حقایق هستی متوقف سازد. اساسا مرز شوخی و جدی پنداشتن زندگی در همین نگرش و زاویه دید نهفته است. زنده‏یاد، علامه محمدتقی جعفری در تعریف «شوخی» می‏نویسد:

«فروغ جهان‏افروز روح را خاموش ساختن و به قشر نازکی از نفت که روی آب می‏سوزد خیره‏شدن و لذت‏بردن، شوخی نامیده می‏شود.»(8)

* انسانها از نظر تحمل شوخی یکسان نیستند. بعضیها ظرفیت لازم برای مزاح ندارند، در نتیجه شوخی به جای دلشادکردن، کینه و کدورت می‏آورد و به جای غم‏زدایی، اندوه‏زا می‏شود.

* چهره‏های دلقک و انسانهایی که حرفه بازیگری در خنداندن و لودگی و مسخرگی دارند، و شوخیهای جلف و سبک و نسنجیده و دور از وقار می‏کنند، به طور طبیعی هیبت و وقار انسانی خود را از دست می‏دهند و در نظرها سبک جلوه می‏کنند. این مضمون، در احادیث بسیاری مطرح شده است.

* نشاندن گل لبخند به چهره‏ها به قیمت خورد کردن شخصیت یک انسان، و ایجاد شادی در عده‏ای به بهای غمگین ساختن یک مسلمان، زیبنده و شایسته نیست.

باز هم به تعبیر استاد علامه جعفری: «با این فرض که همه عقلای عالم به وجود یک عده امور جدی معتقدند، بایستی شوخیهای ما به صورت استراحتهایی باشد که برای تکاپو در کار و فعالیت لازم می‏دانیم. آری، بایست شوخی کنیم، اما ضمنا باید بدانیم که این شوخی در حقیقت مانند بیرون آمدن از کشتی است که در سطح اقیانوس زندگی در حرکت است و گام گذاشتن به صندوق مقوایی است که در روی امواج اقیانوس بی‏اختیار جست و خیز می‏کند. ممکن است این کار خنده‏آور، تلخی یکنواخت بودن حرکت کشتی و تماشا به دستگاه و ساکنین کشتی را به دست فراموشی بسپارد، اما نباید فراموش کرد که درنوردیدن پهنه بیکران دریا، احتیاج به همان کشتی مجهز دارد که حتی کوچکترین پیچ و مهره‏اش هم به طور جدی منظور شده است.»(9)

حد و مرز شوخی

انسانها از نظر تحمل شوخی یکسان نیستند. بعضیها ظرفیت لازم برای مزاح ندارند، در نتیجه شوخی به جای دلشادکردن، کینه و کدورت می‏آورد و به جای غم‏زدایی، اندوه‏زا می‏شود.

از سوی دیگر، افراط در هر چیز، حتی خندیدن و خنداندن و شوخی و لطیفه‏گویی ناپسند است و آثار سوء و عوارض تلخ دارد. اگر در تعالیم دینی از «مزاح» نهی شده یا از «کثرت مزاح» مذمت شده است، برای پیشگیری از همین عوارض است. مولوی گوید:

گوش سر بربند از هزل و دروغ تا ببینی شهر جان را با فروغ
تا ببینی شهر جان را با فروغ تا ببینی شهر جان را با فروغ

البته که نگاه جدی به حیات و شناخت ناب از فلسفه زیستن و توجه به عقبه‏ها و گردنه‏های پر پیچ و خم و آینده دشوار و اسرارآمیز وجود ما به حدی مشغول کننده است که اگر کسی به همین جهات، لب از خنده و زبان از شوخی و عمل از مزاح برگیرد، چندان قابل ملامت و نکوهش نیست.

اینک نگاهی گذرا به برخی احادیثی می‏افکنیم که اساسا از مزاح، نهی می‏کند، یا از افراط در شوخی برحذر می‏دارد، یا به عوارض و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی زیاده‏روی در مزاح یا شوخیهای بی‏حساب و لجام‏گسیخته و بی‏ملاحظه نسبت به حیثیت و آبرو و شخصیت دیگران اشاره دارد. با توجه به اینکه دین، مزاح را از اخلاق شایسته یک مؤمن می‏داند، نهی از مزاح در موراد دیگر، جای تأمل دارد.

امام باقر(ع) به حمران بن‏اعین فرمود:

«ایّاکَ و المِزاح، فانّه یَذْهَبُ هیبةَ الرّجُلِ و ماءَ وَجْهِه»(10)

از شوخی بپرهیز، چرا که شوخی هیبت و آبروی انسان را می‏برد.

امام صادق(ع) فرمود:

«لا تَمْزَحْ، فیذهَبَ نُورکَ»(11)

شوخی مکن، که فروغت می‏رود.

رسول خدا(ص) فرمود:

«کَثْرةُ المِزاح تَذْهَبُ بماءِ الوجهِ و کثرةُ الضِّحکِ تَمْحُو الایمانَ»(12)

شوخی بیش از اندازه و بسیار، آبرو را می‏برد و خنده زیاد، ایمان را محو می‏کند.

ز شوخی بپرهیز ای باخرد که شوخی تو را آبرو می‏برد
که شوخی تو را آبرو می‏برد که شوخی تو را آبرو می‏برد

در آداب و اخلاق مسافرت، در احادیث متعددی، چند چیز جزء جوانمردی و فتوت به شمار آمده است، یکی هم مزاح است، اما به شرطی که معصیت و گناه نباشد، یا موجب خشم و نارضایی پروردگار نگردد. (المزاح فی غیر المعاصی. کثرة المزاح فی غیر ما یُسخِطُ اللّه‏ عزّ و جلّ).(13)

در سخنی هم امام صادق(ع) فرموده است:

«اِنَّ اللّه‏ یُحِبُّ المُداعِبَ فی الجماعَةِ بلا رَفَثٍ»(14)

خداوند، شوخ و مزاح‏کننده و بذله‏گو در میان جمع را دوست می‏دارد، اگر به گناه کشیده نشود.

امام کاظم(ع) نیز در توصیه به یکی از فرزندانش چنین می‏فرماید:

«... ایّاک وَ المزاحَ، فانّه یَذْهَبُ بِنُورِ ایمانِکَ و یَستخِفُّ مُروَّتکَ»(15)

از شوخی پرهیز کن، که نور ایمانت را می‏برد و مروت تو را سبک می‏سازد.

امام زین‏العابدین(ع) در حدیث بلندی که به خصلتهای گناهان و آثار و عواقب سوءِ آنها پرداخته، از جمله گناهانی را که پرده حیا و عصمت را می‏درد، شرابخواری، قماربازی و پرداختن به لغویات و شوخیهایی می‏شمارد که برای خنداندن مردم به کار گرفته می‏شود.(16)

شاید اشاره به آثار سوء اخلاقی و روحی دلقک‏بازیهایی باشد که عده‏ای شغل خود را انجام حرکات سبک و خنداندن مردم ساخته‏اند و مردم را از واقعیات حیات و عمق بینش و نگرش به زندگی و مراعات آداب و سنن دور می‏دارند.

آیا جز این است که چهره‏های دلقک و انسانهایی که حرفه بازیگری در خنداندن و لودگی و مسخرگی دارند، و شوخیهای جلف و سبک و نسنجیده و دور از وقار می‏کنند، به طور طبیعی هیبت و وقار انسانی خود را از دست می‏دهند و در نظرها سبک جلوه می‏کنند. این مضمون، در احادیث بسیاری مطرح شده است.

امام علی(ع) فرموده است:

«مَنْ کَثُرَ مِزاحُهُ اُستُخِفَّ بِهِ وَ منْ کَثُرَ ضِحْکُهُ ذَهَبَتْ هَیْبَتُهُ»(17)

کسی که زیاد شوخی کند، به سبب همان، سبک می‏شود و هر که زیاد بخندد، هیبتش می‏رود.

اگر در حدیث است که: «الکاملُ مَنْ غَلَبَ جِدُّهُ هَزْلَه»(18)، کامل کسی است که «جِدّ» او بر «شوخی»اش غلبه و فزونی داشته باشد، نفی اصل شوخی و مزاح و هزل را نمی‏کند، بلکه شوخیهای بی‏رویه و مزاحهای خارج از حد را می گوید که «جدّیت حیات» را تحت‏الشعاع قرار می‏دهد.

شوخیهای بدفرجام

وقتی شوخی، از مرز اعتدال فراتر رود و به افراط کشیده شود، موجب تحقیر و اهانت می‏گردد و طرف شوخی برمی‏آشوبد و در دفاع از آبروی خود و حفظ موقعیتش به معارضه و برخورد می‏پردازد. اینجاست که شوخی تبدیل به کدورت و دشمنی می‏شود.

نمونه‏های فراوانی می‏توان یافت که یک مزاح بیجا و نسنجیده که بی‏حرمتی به کسی یا گروهی تلقی شده است، خشم آنان را برانگیخته است. در ضرب‏المثلهای ما تعابیری همچون «شوخی شوخی آخرش به جدی می‏کشد»(19) وجود دارد که گویای عواقب ناهنجار برخی شوخیهاست. همین مضمون در مثلهای عربی نیز آمده است: «المزاحُ مقدّمة الشّر».

امام حسن عسکری(ع) فرمود: «لا تمازِحْ، فَیُجْتَرَءَ عَلَیکَ»(20)، شوخی مکن، که بر تو گستاخ می‏شوند. این، اشاره به از بین رفتن مهابت و حرمتِ مزاح‏کننده دارد که وقتی با شوخی، حریم خود را شکست و ابهت و وقار خویش را زیر پا گذاشت، راه برای دیگران باز می‏شود که به حرمت‏شکنی بپردازند.

در حدیث دیگری که امام صادق(ع) به «مؤمن الطاق» دارد به آثار سوء و خلاف‏انگیز مزاح اشاره دارد. حضرت، ضمن وصایای مفصلی به وی، می‏فرماید:

«اِنْ اَرَدْتَ اَنْ یَصْفُوَ لک وُدُّ اخیکَ فَلا تُمازِحَنَّهُ وَ لا تُمارِیَنَّهُ و لا تُباهیَّنُه وَ لا تُشارَنَّهُ».(21)

اگر می‏خواهی دوستی برادرت با تو صاف و زلال و بی‏آلایش بماند، با او شوخی، جدل، مفاخره و مخاصمه و کشمکش مکن.

روشن است که این چهار عمل، گاهی نوعی تعرّض به حریم شخصیت دیگری محسوب می‏شود و آن صفای برادری و دوستی را می‏آلاید.

به هر حال، در شوخی کردن با دیگران، هم باید ظرفیت طرف مقابل سنجیده شود، هم از افراط و زیاده‏روی پرهیز گردد، هم از تحقیر و توهین و استهزاء دیگران اجتناب شود، هم وقار و هیبت خودِ شخص محفوظ بماند. نشاندن گل لبخند به چهره‏ها به قیمت خورد کردن شخصیت یک انسان، و ایجاد شادی در عده‏ای به بهای غمگین ساختن یک مسلمان، زیبنده و شایسته نیست. در مسأله طنز و برنامه‏های فکاهی و عروسکی صدا و سیما نیز، به لحاظ اینکه گاهی اهانت به اشخاصِ حقیقی می‏شود و تعرض به آبرو و حیثیت آنان به شمار می‏آید، برخی به طور جدی مخالفند و آنان را از نظر فقهی و شرعی بی‏اشکال نمی‏دانند. اعتدال در هر امری پسندیده است، در مزاح و شوخی نیز همچنین، تا معاشرتها پاک و دوستیها بادوام و رابطه‏ها صمیمی و برادرانه باشد.ادامه دارد.

1ـ بحارالانوار، ج73، ص60.

2ـ کافی، ج2، ص189.

3ـ بحارالانوار، ج16، ص298.

4ـ همان.

5ـ نهج‏البلاغه، صبحی صالح، خطبه 84.

6ـ بحارالانوار، ج41، ص147.

7ـ همان، ج17، ص33.

8ـ تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی، ج16، ص147.

9ـ همان.

10ـ بحارالانوار، ج73، ص60.

11ـ همان، ص58.

12ـ همان، ج69، ص259.