رابطه نوشیدن الکل با خطر مرگ

رابطه نوشیدن الکل با خطر مرگ

جوانانی که الکل می نوشند، در معرض خطر مرگ قرار دارند

پژوهشی جدید که روی مصرف کنندگان نوشابه های الکلی در بریتانیا انجام گرفته، نشان می دهد که هر چه میزان مصرف الکل در جوانان بیشتر شود، احتمال مرگ نیز بالا می رود.

بر اساس نتایج این پژوهش که در نشریه "برتیش مدیکال" آمده است، حتی کسانی که الکل را در حد متوسط مصرف می کنند، نسبت به کسانی که اصلا الکل نمی نوشند، بیشتر احتمال دارد که در نتیجه ابتلا به سرطان های مختلف مانند سرطان کبد و یا در اثر تصادفات و خشونت ها، جان خود را از دست بدهند.

در گذشته نتایج تحقیقاتی منتشر شد که نشان می داد مصرف الکل در حد متعادل، سبب پیشگیری از بیماری های قلبی می شود.  ولی پژوهش اخیر نشان می دهد که نتایج مثبت مصرف متعادل الکل تنها در مردان و پس از سن 35 سالگی دیده می شود.

این تحقیقات که توسط انجمن تحقیقات پزشکی بریتانیا صورت گرفته اند، توصیه می کند که مردان، و به ویژه زنان، باید مصرف الکل خود را کاهش دهند

شناخت الکل

مقدمه

الکل و آثار آن از دیر باز براى بشر شناخته شده‏است. هر چند حقیقت‏و چگونگى عمل تخمیر، در سده اخیر مورد شناسایى قرار گرفته،ولى اصل این پدیده، از قدیمى‏ترین اعمال شیمیایى است که تا به‏حال شناخته‏اند.

قرن‏ها پیش یکى از دانشمندان اسلامى به نام محمدبن زکریاى‏رازى (متوفى به سال 311 ه.ق) از تقطیر بخار شراب، ماده‏اى به‏دست آورد که مى‏توانست علاوه بر کاربرد پزشکى به عنوان بهترین‏حلال شیمیایى مورد استفاده قرار گیرد، وى این ماده را«الکحل‏»نامید. (1) .

دلیل این نام‏گذارى دقیقا معلوم نیست، ممکن است علت آن،اهمیت فراوان الکل در دانش کیمیا باشد. (2) «کحل‏» به معناى سرمه‏است و در ادبیات ما چیزى را که ارزش زیاد داشته و کمیاب است، به‏سرمه چشم تشبیه مى‏کنند:

اى اصل تو را برهمه احرار تقدم.

خاک قدمت‏سرمه بینایى مردم.

نیز ممکن است این نام‏گذارى، اشاره به طرز تهیه الکل در آن زمان‏باشد، چرا که اولین بار الکل از طریق تقطیر مکرر شراب به دست آمد.پس وجه تسمیه، تشابه الکل به سرمه، در چگونگى تهیه آن‏هاست.هر دو با زحمت تهیه مى‏شود و همان طور که سرمه، جوهر سنگ‏معینى است که از ساییدن آن به دست مى‏آید، الکل نیز جوهر شراب‏است که از تقطیر آن حاصل مى‏شود. (3) .

1) جالب است که در فرهنگ واژگان لاتین، هم اکنون الکل به این شکل نوشته مى‏شود:(Alcohol) و این نشان مى‏دهد که نام اصلى این ماده الکحل بوده و براثر کاربرد زیاداین لفظ، حرف «ح‏» از آن حذف شده است.

2) از مهم‏ترین اعمال شیمیایى، ترکیب مواد است و الکل مى‏تواند، به سهولت موادى‏را که به راحتى قابل حل نیستند با یکدیگر ترکیب نماید.

3) مؤید این نظر، نام دیگر الکل در زبان عربى است که به آن «اسبرتو» یا «سبیرتو»مى‏گویند. این کلمه، معرب واژه [Spirit] در لاتین است که به معناى روح مى‏باشد.در واقع روح مشروبات مست کننده و ماده مؤثره آن‏ها را الکل تشکیل مى‏دهد.

اهمیت الکل

چنان که خواهیم دید الکل در زمان ما کاربرد فراوانى در صنایع‏گوناگون پیدا کرده است; فى المثل استفاده از الکل براى ساخت‏داروها به اندازه‏اى است که برخى آن را کلید داروسازى دانسته‏اند.هم چنین الکل در صنایع تبدیلى، آرایشى و امور پزشکى و درآزمایشگاه‏ها به منظور نگهدارى قطعات بدن انسان یا حیوان مورداستفاده قرار مى‏گیرد.

از این رو، عموم مردم مسلمان به ویژه صنعت کاران ودست‏اندرکاران امور فوق همگى نیازمند شناخت احکام شرعى‏مربوط به الکل مى‏باشند. پرسش‏هایى که از سوى مردم، اساتید ودانشجویان رشته‏هاى مربوط مطرح مى‏شود، نشان دهنده اهمیتى‏است که این موضوع در زندگى روزمره دارد.

1- الکل و انواع آن

از نظر علم شیمى هر ماده‏اى که در فرمول شیمیایى آن عامل‏هیدروکسیل(-OH) وجود داشته باشد، یک الکل محسوب مى‏شود.الکل از مشتقات هیدروکربن هاست که در آن‏ها هرمولکول، ترکیبى ازچند اتم هیدروژن و کربن مى‏باشد. نهایت، یک عامل (OH) جانشین‏یک اتم هیدروژن مى‏گردد. و بنابر تعداد عامل(OH) ، الکل‏ها را یک یاچند ظرفیت مى‏گویند. (1) الکل انواع زیادى دارد که ذیلا به برخى ازآن‏ها اشاره مى‏کنیم:

الف) الکل متیلیک

ساده‏ترین الکل‏ها، الکل متیلیک (2) است که مبناى الکل‏هاى یک‏ظرفیتى مى‏باشد. الکل متیلیک از تقطیر چوب به دست مى‏آید و ازاین رو به آن عرق چوب نیز مى‏گویند. این ماده مایعى است‏بى رنگ‏که در 66 درجه سانتى گراد مى‏جوشد، با شعله کمى آبى رنگ‏مى‏سوزد و چون با آب مخلوط گردد، تقلیل حجم یافته و تولیدحرارت مى‏کند.

الکل متیلیک، در صنایع رنگ‏سازى کاربرد دارد. به علاوه سمى‏است قوى که با شرب 8 تا 10 گرم آن اختلالات هاضمه و اغلب‏کورى دست داده و تلف مى‏کند. (3) .

پس از الکل متیلیک یا متانول بقیه الکل‏هاى یک ظرفیتى یا یک‏عاملى را به الکل‏هاى نوع اول، دوم و سوم طبقه‏بندى مى‏کنند. (4) اتانول که موضوع بحث ماست، در زمره الکل‏هاى نوع اول است.هم چنین الکل‏هاى دو ظرفیتى و سه ظرفیتى و ... نیز وجود دارد که‏مى‏توان از ضدیخ به عنوان الکل دو ظرفیتى (یا الکل دو عاملى‏اشباع) و گلیسیرین به عنوان الکل سه ظرفیتى (یا الکل سه عاملى‏اشباع) نام برد. (5) .

ب) الکل اتیلیک

اگر واژه الکل بدون هیچ پسوند یا پیشوندى به کار رود، مقصود الکل‏اتیلیک یا اتانول (6) است که معروف‏ترین انواع الکل مى‏باشد. در آینده‏خواهیم دید که الکل اتیلیک در صنایع گوناگون و در زندگى روز مره‏مردم، کاربرد زیادى دارد.

چنان که در مقدمه اشاره شد، موضوع بحث ما در این نوشتارمنحصرا الکل اتیلیک یا اتانول است. و هر کجا در این رساله، واژه‏الکل را بدون افزودن کلمه دیگر به کار بریم مقصودمان همین نوع‏الکل مى‏باشد.

اتانول به طور طبیعى و به مقدار بسیار کم در نان (5/0 درصد)،مغزانسان و گیاهان وجود دارد. علاوه بر مخمر (7) و بعضى باکترى‏ها،بدن انسان نیز مقدار چشمگیرى الکل تولید مى‏کند. در اکثر موارد،تمام این تولید، مربوط به میکروب‏هاى موجود در روده انسان‏مى‏باشد. براى آشنایى بیش تر با این ماده، به تبیین اوصاف الکل وآثار ظاهرى الکل برجسم و روان آدمى مى‏پردازیم.

2 - ویژگى‏هاى الکل و آثار آن

الکل اتیلیک در 3/78 درجه سانتى گراد به جوش مى‏آید و در114-درجه ذوب مى‏شود. الکل مطلق، آب گونه‏اى است‏بى‏رنگ وزود آتش‏گیر، با بویى ویژه، در برودت زیاد ابتدا قوام آمده و سپس‏مانند شیشه منجمد مى‏گردد. (8) .

الکل برخلاف پندار بعضى، اثر تحریکى بر اعضاى بدن ندارد،بلکه اثر آن تخدیر یعنى تضعیف فعالیت‏هاى بدن و کاستن از دقت درانجام رفتارهاى گوناگون است. در کتاب‏هاى علمى نیز، الکل را درردیف تخدیر کننده‏ها هم چون اتر و غیره مى‏آورند. یکى ازدانشمندان در این زمینه مى‏گوید: «این واقعیت که افراد تحت تاثیرالکل، خجالتشان از بین مى‏رود و زیاد حرف مى‏زنند، به علت اثرتحریکى الکل بر مغز نیست، بلکه به دلیل از بین رفتن کنترلى است که‏مراکز عالى مغز در میانه‏روى و اعتدال شخص از خود انجام‏مى‏دهند.» (9) .

به هر حال، تمامى مشروبات الکلى، حاوى مقدارى الکل‏مى‏باشند و هرگونه آثار تخدیرى که از مشروبات الکلى بروز مى‏کندمربوط به وجود این ماده در آن هاست. میزان این تخدیر که ما از آن به‏«مستى‏» تعبیر مى‏کنیم بستگى به درصد الکل موجود در این گونه‏مشروبات دارد. چنان چه شخص مقدارى الکل بنوشد، قریب 15 آن‏فورا به وسیله جدار معده داخل در خون و بقیه در امعاء واردمى‏گردد. مقدارى هم ممکن است‏به وسیله ریتین یا با ادرار خارج‏شود. ولى قسمت اعظم آن در هر حال در بدن مى‏ماند و در آن جامتدرجا اکسید شده و احتیاجى به هضم و گوارش ندارد. (10) .

کبد انسان قادر است در هر ساعت، 8 گرم الکل را اکسید کند.مقادیر زیادتر در جریان خون ظاهر شده ولى غلظت کم تر از 05/0%علامتى در شخص به وجود نمى‏آورد. از غلظت 05/0% به بالاست‏که علائمى نظیر کاهش توازن اعمال فیزیکى و اختلال در دید پیش‏خواهد آمد.

غلظت‏بالاتر از 25/0% علائم مشخصى به وجود مى‏آورد. و اگرغلظت‏به 1% در خون برسد، اختلال تنفسى و قلبى و نهایتا مرگ‏ایجاد مى‏شود هر چند مقدار کشنده آن برحسب افراد فرق مى‏کند.

پیترکوپر نیز در این زمینه چنین مى‏نویسد: «الکل از تمام راه‏هاجذب بدن مى‏شود ولى جذب آن از راه دهان و معده بسیار کم است.روده کوچک 80% یا بیش تر مقدار خورده شده را جذب مى‏کند.کم تر از 10% بى‏تغییر از راه ادرار و تنفس دفع مى‏شود. الکل دربافت‏ها به سرعت منتشر شده و در حدود 8 گرم در ساعت اکسید وبه گاز کربنیک و آب تبدیل مى‏شود. (11) بدین ترتیب مهم‏ترین اثر الکل،تضعیف دستگاه اعصاب مرکزى است. الکل در نتیجه تاثیر برروى‏اعصاب، واکنش در رگ‏ها ایجاد نموده و خون را به سطح بدن جریان‏مى‏دهد و از این طریق، پوست را قرمز مى‏کند و ابتداءا در بدن ایجادحرارت مى‏نماید. اما این اثر دیرى نمى‏پاید، چرا که پس از مدت‏کوتاهى، بدن حرارت خود را تا دو برابر از دست مى‏دهد.

شخصى که الکل مى‏نوشد ابتدا فعالیت او بیش از حد معمول‏مى‏شود و به ترتیبى که ذکر شد، درجه حرارت بدن بالا رفته و تنفس‏شدید مى‏شود. آن گاه مرکز تکلم در مغز تحت تاثیر الکل قرار گرفته وشخص پرچانگى مى‏کند. سپس مرکز سمعى مغز متاثر شده و شخص‏صداهاى بى‏خود مى‏شنود. بعد مرکز بینایى مغز دچار اختلال گشته وشخص تصاویر موهوم مى‏بیند. و بالاخره مرکز حفظ تعادل تحت‏تاثیر الکل قرار گرفته و کسى که مشروب الکلى نوشیده، توازن اعمال‏فیزیکى خود را از دست مى‏دهد. (12) .

بدین ترتیب با نوشیدن الکل، خویشتن‏دارى شخص که به عنوان‏منشا حجب و حیا در انسان پایه‏گذارى شده است، تقریبا از بین رفته‏و باعث‏بروز اعمال ناهنجار مى‏شود.

از دیدگاه متخصصین اعصاب و روان، الکل، عالى‏ترین اعمال‏توقفى را فلج مى‏کند و انسان را به سیرت و منش عارى از ملکات‏اخلاقى و برى از دانش و بینش سوق مى‏دهد. استعمال الکل موجب‏دگرگونى در شخصیت انسان مى‏شود و انسان با شرم و حیا راافسارگسیخته و بى‏بندوبار مى‏نماید.

عوارض مصرف الکل، غالبا منشا ارتکاب اعمال شنیع و ارتکاب‏جرایم مى‏گردد. طبق مطالعاتى که مؤسسات جرم‏شناسى به عمل‏آورده‏اند، اغلب جنایات جنسى و در حدود 70% جرایم ضرب وجرح و 80% قتل‏ها، خود آزارى و دیگر آزارى‏ها در اثر استعمال‏نوشابه‏هاى الکلى واقع مى‏شوند. ازدیاد تصادفات وسایط نقلیه درکشورهایى که مجاز به نوشیدن الکل هستند براثر مستى رانندگان‏مزاحم است و روى همین اصل، استعمال مشروبات الکلى را اغلب‏قوانین ممنوع دانسته یا محدود نموده‏اند. (13) .

در کشورهاى سویس و فرانسه اگر میزان الکل در خون بیش از 5/0سانتى‏گرم در لیتر خون باشد، شخص مجاز به رانندگى نیست و تکرارکننده این جرایم از حق رانندگى براى شش ماه محروم مى‏شود. دردانمارک این مقدار یک سانتى‏گرم و در انگلستان 8/0 مى‏باشد. (14) .

اثرات سوء نوشیدن الکل منحصر در آن چه گفتیم نیست. الکل نه‏تنها اعتدال روانى و تنظیم حرکات و فعالیت‏هاى انسان را مختل‏مى‏سازد بلکه آثار مخرب دیگرى بر دستگاه‏هاى مختلف بدن‏مى‏گذارد; به عنوان نمونه، مصرف الکل، باعث‏سوءهاضمه واختلال دستگاه گوارش و کبد مى‏شود، زیرا به علت جاذب الرطوبه‏بودن آن، آلبومین‏هاى سلول‏هاى کبد و معده را منعقد مى‏کند. درنتیجه معده اسیدکلریدریک پس نمى‏دهد و سلول‏هاى کبد حالت‏مومى شکل (تشمع کبدى) به خود مى‏گیرند. (15) .

این است که اسلام با نوشیدن هر نوع مشروبات الکلى، خرید وفروش و هر نوع بهره‏بردارى از آن‏ها به شدت برخورد کرده است.خمر در آیات قرآنى، پلیدى و رفتار شیطانى تلقى گردیده، نوشیدن‏آن، گناه کبیره قلمداد و هم چون قمار بازى موجب برانگیختن بذرعداوت و دشمنى دانسته شده است. (16) .

براساس روایات اسلامى، کسى که خمر مى‏نوشد، تا چهل روز،نماز او پذیرفته نمى‏شود. بلکه در تمامى ادیان الهى، هنگامى که کامل‏گشته‏اند، تحریم خمر جزء برنامه‏هاى قطعى آن‏ها بوده است. (17) نوشنده خمر در روز قیامت‏با صورت سیاه و زبان بیرون آمده درحالى که آب دهان او بر سینه‏اش مى‏ریزد و فریاد العطش برمى‏آورد، محشور مى‏گردد. کسى که جرعه‏اى شراب بنوشد، روح ایمان از وى‏گرفته مى‏شود و روح ناپاک و پست جایگزین آن مى‏گردد. (18) .

متاسفانه هم اکنون در کشورهاى لائیک و عمدتا در کشورهاى‏غربى مقادیر زیادى الکل به صورت مشروبات الکلى مصرف‏مى‏شود. تنها در سال 1955 در فرانسه مطابق گزارش رسمى وزارت‏دارایى این کشور، تعداد 455054 مشروب فروشى دایر بود; یعنى‏براى هر 86 نفر یک باب مشروب فروشى وجود داشته است.

این در حالى است که مصرف الکل سال به سال به طور مرتب دراین کشورها افزایش یافته است. هم اکنون دانشمندان کتاب‏هاى‏متعددى درباره الکلى‏سم و مسائل کیفرى و ناهنجارى‏هاى‏اجتماعى‏نوشته‏اند. پروفسور سیگار در کتاب خود تحت عنوان‏«الکلى‏سم از گذرگاه اجتماعى‏» الکلى‏سم را یکى از مهم‏ترین علل‏شکست فرانسه در جنگ دانسته و آکادمى علوم فرانسه، قطع نامه‏اى‏به همین مضمون در محکومیت مصرف نوشابه‏هاى الکلى صادرنموده است.

از لحاظ علم ژنیتک نیز، اکثر فرزندان افراد الکلى، مبتلا به‏روان‏پریشانى‏هاى شدید مى‏گردند و به همان جهت، عقب‏ماندگى‏هاى مختلف شعورى در آنان ایجاد مى‏شود. (19) .

3- کاربرد الکل

از الکل، به عنوان پرمصرف‏ترین ماده شیمیایى در فرایند ساخت وسنتز، جدا سازى و تولید مى‏توان نام برد.

در صنعت، الکل را جهت تهیه لاک، ورنى و رنگ‏هاى انیلین ودواجات به کار مى‏گیرند. الکل در آزمایشگاه‏ها به عنوان سوخت‏کاربرد دارد. ولى استفاده از آن به این منظور، به صرفه نیست.

الکلى که در صنعت‏به کار گرفته مى‏شود، از لحاظ ماهیت، هیچ‏تفاوتى با الکل طبى ندارد و هر دو همان الکل اتیلیک یا اتانول‏مى‏باشند. منتها به دلایلى نظیر گرفتن مالیات از نوشابه‏هاى الکلى و یاجلوگیرى از سوءاستفاده از آن‏ها، کارخانجات تولید کننده الکل، موادسمى، بد بوکننده (هم چون متانول یا عرق چوب) و مواد رنگین‏کننده (هم چون پریدین) به آن مى‏افزایند. (20) .

الکل بهترین حلال آلى است و لذا در آزمایشگاه‏ها و صنایع داروسازى کاربرد بسیار زیادى دارد. در مواردى نیز الکل جهت محافظت‏از رشد میکروبى در فرآورده‏هاى دارویى، ساخت روکش قرص‏ها، وضدعفونى کننده وست‏به کار مى‏رود. (21) .

در پزشکى نیز الکل جهت ضدعفونى کردن ابزارهاى طبى و غیره‏به کار گرفته مى‏شود. به علاوه قطعات تشریحى را به خوبى مى‏توان‏در الکل از گندیدن و عفونت محافظت نمود. هم چنین الکل درساختن ادکلن‏ها و لوازم آرایشى نیز کاربرد فراوان دارد.

4 - روش‏هاى تهیه الکل

الکل اتیلیک یا اتانول اولین ترکیب آلى است که انسان تهیه نموده است، چرا که قدمت صنعت الکل تقریبا به اندازه قدمت‏صنعت‏نان است.

الکل مورد بحث از راه‏هاى گوناگونى تهیه مى‏شود که مى‏توان‏آن‏ها را به دو روش کلى تقسیم نمود: روش طبیعى(تخمیر) و روش‏صنعتى. ذیلا این روش‏ها را مورد مطالعه قرار مى‏دهیم:

الف - روش تخمیر یا فرمانتاسیون (22)

در حقیقت پدیده تخمیر چیزى جز تجزیه قند نیست. نهایت قند به‏صورت‏هاى گوناگون در طبیعت‏ یافتwww.zibaweb.com مى‏شود:انگور،کشمش،خرما،جو،برنج، سیب‏زمینى، ذرت و مانند این ها به میزان زیادى قند در بردارند ولذا این‏گونه مواد مى‏تواند منابع اولیه جهت تهیه مایع الکلى باشد.

قارچ یا مخمرها موجوداتى هستند که قادرند به طریق بى‏هوازى‏رشد نمایند; یعنى در محیط واجد اکسیژن فراوان، مخمرها موادقندى را با تنفس هوازى به گاز کربنیک و آب تجزیه مى‏کنند. و درغیاب اکسیژن، مواد قندى را تخمیر و گاز کربنیک و اتانول یا الکل‏اتیل تولید مى‏کنند.

هم اکنون ثابت‏شده که تخمیر در واقع توسط یک آنزیم به نام‏«زیماز» که توسط سلول‏هاى قارچ تولید شده عملى مى‏گردد. این‏آنزیم‏ها یک نوع کاتالیزر آلى هستند که باعث اجراى عمل و سرعت‏آن شده ولى خود دخالت مستقیم نمى‏کنند. (23) .

نتیجه فرایند تخمیر، مایعى است که عمدتا محتوى آب و الکل‏است که آن را خمر مى‏نامیم. ولى مواد دیگرى چون گلیسیرین واسیدسوکسینیک نیز به مقدار کم در آن یافت مى‏شود. در کنار این هاماده‏اى هم به نام روغن فوزل در نتیجه تخمیر به دست مى‏آید. (24) .

به هر حال مایع به دست آمده درجه الکلى بسیار پایینى در حدتقریبى 18 درصد دارد. براى این که غلظت الکل در این مایع را که ازآن به درجه الکلى تعبیر مى‏کنند، افزایش دهند، از فرایند تقطیر مجزا (25) استفاده مى‏کنند. اساس این عمل، تفاوت دماى جوش الکل و آب‏است. الکل تقریبا در 78 درجه سانتى‏گراد مى‏جوشد. در حالى که آب‏براى جوشیدن باید به دماى صد درجه برسد. از این تفاوت نقطه‏جوش استفاده کرده مایع الکلى را که همان خمر است در دیگ‏هایى‏ریخته و حرارت مى‏دهند. الکل که نقطه جوش پایین‏ترى داردسریع‏تر بخار مى‏شود. بخار به دست آمده را از لوله‏اى که اطراف آن راهواى سرد پوشانده عبور مى‏دهند و به حالت مایع در مى‏آورند.

هر چه این عمل را - که «رکتیفیکاسیون‏» نامیده مى‏شود - بیش ترتکرار کنند، الکل درجه خلوص بیش ترى پیدا مى‏کند به طورى که‏بیش تر الکل‏هاى کاربردى در صنایع مختلف داراى درجه خلوص‏96 مى‏باشند. در حالى که مشروبات الکلى درجه الکلى بسیارپایین‏ترى دارند;مثلا آب‏جو 4 الى 6 درصد، شراب 16 تا 20 درصد وعرق یا ویسکى تا 40 درصد در بردارنده ماده سکرآورالکل مى‏باشند.

ب - روش صنعتى

مواد اولیه جهت تهیه الکل به روش صنعتى، از منابع طبیعى نظیرنفت، گاز طبیعى، ذغال سنگ و توده‏هاى زیستى به دست مى‏آید. این‏مواد طى فرایندهاى گوناگون و احیانا پیچیده به الکل تبدیل‏مى‏شوند. (26) در این فرایندها ماده‏اى به نام استیلن(CH CH) درمجاورت جیوه با آب ترکیب شده و ماده دیگرى به نام استالدئید یااتانال به دست مى‏آید سپس ماده مزبور را با هیدروژن ترکیب و اتانول‏یا الکل اتیل به دست مى‏آورند.

هم چنین ماده دیگرى به نام اتیلن(CH2 CH2) را در مجاورت‏اسیدسولفوریک با آب ترکیب و از آن الکل اتیل تهیه مى‏کنند. هر دوماده مزبور (اتیلن و استیلن) از فراورده‏هاى نفتى مى‏باشد. هم اکنون‏روش تخمیر در تهیه الکل کم تر مقرون به صرفه است و بیش تر الکل‏مورد نیاز صنایع به طریق شیمیایى و به کمک صنایع نفت تولیدمى‏گردد. ولى با اتمام ذخایر نفتى مسلما اهمیت تخمیر در ساخت‏الکل به مراتب بیش تر خواهد بود.

پى‏نوشتها:

1) دکتر ابوالحسن شیخ، شیمى‏آلى(ارگانیک)، ج 1 ، ص 114.

2) نام دیگر آن متانول است‏با فرمول(CH3OH) یعنى یک اتم کربن، سه اتم هیدروژن‏و یک عامل هیدروکسیل.

3) دکتر ابوالحسن شیخ، همان، ص 124-125.

4) الکل نوع اول مانند اتانول که در آینده از آن مفصل‏بحث‏خواهیم کرد، و الکل نوع‏دوم مانند 2 - پروپانل یا ایزوپروپیل الکل، و الکل نوع سوم مثل: 2 - متیل - 2 -پروپانل یا ترسیوبوتیل الکل.

5) براى مطالعه بیش تر در زمینه انواع الکل‏هاى و ساختمان شیمیایى آن‏ها ر. ک: دکترابوالحسن شیخ، همان، ص 120 و ص 136.

6)Ethanol با فرمول شیمیایى(C2H5OH) یعنى دو اتم کربن، پنج هیدروژن و یک‏عامل هیدروکسیل.

7) در مبحث آتى و به هنگام بحث از روش تخمیر در تهیه الکل با این لفظ آشنا خواهیم‏شد.

8) دکتر ابوالحسن شیخ، شیمى آلى ، ج 1 ، ص 131.

9) جى. اچ. برن، مبانى فارماکولوژى، ترجمه دکتر مرتضى فرخ سیر و دکتر محمودبهزاد، ص 65.

10) دکتر ابوالحسن شیخ، شیمى آلى ، ج 1 ، ص 133.

11) پیترکوپر، مسمومیت‏به وسیله داروهاى شیمیایى، ترجمه دکتر مرتضى فرخ سیرودکتر محمد خوئى، ص 162.

12) دکتر ابوالحسن شیخ، شیمى آلى، ج 1 ، ص 133; دکتر اردوبادى، بررسى‏فرآورده‏هاى الکل از نظر فقه اسلامى، ص 33.

13) دکتر سعید حکمت، روانپزشکى کیفرى، ص 142.

14) مقدار مزبور از طریق بوى دهان با وسایل خاصى قابل تشخیص است.

15) دکتر اردوبادى، بررسى فرآورده‏هاى الکل از نظر فقه اسلامى، ص 74.

16) بقره(2) آیه 219; مائده(5) آیه‏هاى 90-91.

17) تحریم خمرو مذمت آن در جاهاى مختلف تورات و انجیل آمده است. به عنوان‏نمونه در تورات، سفرلاویان، باب دهم چنین آمده‏است: «و خداوند هارون را خطاب‏کرده گفت: تو و پسرانت‏با تو چون به خیمه اجتماع داخل شوید، شراب و مسکرى‏ننوشید مبادا بمیرید. این است فریضه ابدى در نسل‏هاى شما.».

در انجیل نیز در رساله اول پطرس رسول، باب چهارم، مى گسارى در کنار بت‏پرستى‏و فسق و فجور تحریم شده است.

در متون اسلامى نیز چنین آمده است: «ما بعث الله نبیا قط الا و قد علم الله انه اذااکمل له دینه کان فیه تحریم الخمر، و لم تزل الخمر حراما».

(وسائل ، ج 17، ص 237).

18) وسائل الشیعه، ج 17، ابواب اشربه محرمه، باب 1، حدیث 5، و باب 9 ، احادیث 1و 2 و 4 و 25; به روایات باب 11 و 12 نیز مراجعه شود.

19) دکتر سعید حکمت، روانپزشکى کیفرى، ص 144; دیویدایبراهمس، روانشناسى‏کیفرى، ترجمه دکتر پرویزصانعى، ص 196 و 275.

20) این عمل در اصطلاح علمى، تقلیب ماهیت‏یاdenaturation نامیده مى‏شود. تقطیر وتخلیص الکل تقلیبى بسیار مشکل مى‏باشد.(دکتر ابوالحسن شیخ ، شیمى آلى، ج‏1،ص 134).

21) بحث تفصیلى از میزان ترکیب الکل در فرآورده‏هایى دارویى را به هنگام بحث فقهى‏از طهارت و حلیت این گونه فرآورده‏ها مطالعه خواهیم کرد.

22)Fermentation به معناى جوشش یا غلیان از واژه لاتینFermentatio گرفته شده‏است. به طور کلى تولید انرژى در موجود زنده به سه طریق صورت مى‏گیرد: تخمیر،تنفس و فتوسنتز. ساده‏ترین راه تولید انرژى، تخمیر مى‏باشد. از نظر صنعتى مخمرSaccharomyces Cervisiae بیش ترین اهمیت را داراست و در تهیه الکل و هم چنین‏نان به خدمت گرفته مى‏شود. براى مطالعه بیش تر در این زمینه ر. ک:

Encyclopedia Of Chemical Technology ق kirk - Othmer ق P: 352

23) دکتر ابوالحسن شیخ، شیمى آلى، ج 1 ، ص 127; پدیده تخمیر به صورت فرمول‏شیمیایى زیر نشان داده مى‏شود:

2C2 H5 OH+2CO2 توسط مخمر زیماز C6 H12 O6 .

24) روغن فوزل که به مقدار زیاد در نتیجه فرایند تخمیر به دست مى‏آید، نتیجه تخمیرالکلى نیست‏بلکه از مواد سفیده قارچ‏ها به وجود مى‏آید.

25) Rectification

، فرایند اکسو(oxo) و هیدراسیون است که‏تبیین آن‏ها خارج از این نوشتار بوده و در رشته شیمى آلى مورد مطالعه قرار مى‏گیرد.

الکل و کاربردهاى آن از نظر شرع

در مباحث پیشین، مسئله نجاست‏خمر و سایر مشروبات الکلى رامورد بررسى قرار دادیم و نجس بودن آن‏ها را از طریق ادله فقهى به‏اثبات رساندیم. از لحاظ موضوعى نیز در فصل مقدماتى شناخت‏کافى در خصوص ماهیت الکل، چگونگى تهیه و موارد کاربرد آن پیداکردیم. اکنون سخن در حکم شرعى الکل از لحاظ نجاست و یاطهارت است. الکل خود موضوع هیچ دلیل شرعى نیست و به این‏عنوان در آیه یا روایتى نیامده است چه این که ماده مزبور در صدراسلام یعنى زمان تشریع احکام وجود نداشته تا حکم ویژه آن از ناحیه‏شارع مقدس به طور صریح بیان شود. اما به لحاظ این که الکل ماده‏اصلى و مؤثر در همه مایعات و نوشیدنى‏هاى مست کننده را تشکیل‏مى‏دهد، مى‏تواند موضوع نجاست و حرمت قرار گیرد.

بنابراین باید دید آیا عنوان خمر یا مسکر بر الکل نیز صادق است؟و برفرض که عنوان مزبور بر آن قابل انطباق باشد، آیا دلایلى که برنجاست‏خمر یا مسکر ابراز شده مى‏تواند شامل آن نیز باشد؟ بدین‏ترتیب، مسئله نجاست الکل هم از لحاظ موضوعى و هم از لحاظحکمى قابل بررسى است.

به هر حال، مباحث این فصل نیز در دو گفتار ارائه مى‏شود: درگفتار اول، نجس بودن الکل صنعتى و الکل تخمیرى را در دو قسمت‏جداگانه بررسى مى‏کنیم. در گفتار دوم نیز کاربردهاى الکل را از نظرشرعى مورد مطالعه قرار خواهیم داد.

گفتار نخست - بررسى فقهى انواع الکل‏ها

چنان که در فصل مقدماتى توضیح داده شد الکل‏ها به دو دسته کلى‏تقسیم مى‏شوند: یکى الکلى که از طریق صنایع نفت و پتروشیمى به‏دست مى‏آید و دیگر الکلى که از تقطیر بخارات شراب، حاصل‏مى‏شود. و چون هر یک از این دو مباحث جداگانه دارد آن‏ها را در دوقسمت مورد بررسى و کاوش فقهى قرار مى‏دهیم:

1 - بررسى فقهى الکل صنعتى

واقعیت این است که الکل صنعتى از لحاظ ماهیت‏شیمیایى هیچ‏تفاوتى با الکل تخمیرى نداشته هر دو از نوع الکل یک ظرفیتى نوع‏اول به فرمولC2H5OH مى‏باشند. منتها با این تفاوت که بر الکل‏صنعتى قطعا لفظ خمر صادق نیست. در حالى که الکل تخمیرى از آن‏جهت که از تقطیر بخار خمر به دست آمده، احتمال آن مى‏رود که‏عنوان خمر بر آن صادق باشد.

بنابراین ادله نجاست‏خمر را در این بحث کنار گذاشته به سایردلایل در این زمینه مى‏پردازیم:

الف) مسکر نبودن الکل صنعتى

در گفتار دوم از فصل پیشین نجاست مسکر را بررسى کردیم و دیدیم‏مشهور فقیهان هر مایع مست کننده‏اى را نجس مى‏دانند. حال آیاالکل صنعتى مى‏تواند مصداقى از مایع مسکر بالاصالة باشد؟

به نظر مى‏رسد که الکل صنعتى را نمى‏توان مصداق «مسکر»دانست هر چند ماده آن، عامل اصلى و مؤثر در مایعات مست کننده‏است. و این نه به خاطر آن است که به الکل صنعتى مواد سمى وبدبوکننده هم چون متانول افزوده‏اند بلکه بدین خاطر است که‏غلظت الکل به قدرى بالاست که برفرض که مواد افزودنى هم در آن‏نباشد، باز هم نوشیدن آن به هر مقدار، باعث مسمومیت است. و لذاعرفا به این ماده، مسکر اطلاق نمى‏شود. (1) .

ب ) انصراف ادله نجاست

فقیه نامى مرحوم نائینى و به دنبال وى محقق خوئى(ره) مسکر بودن‏الکل صنعتى را پذیرفته و آن را مسلم گرفته‏اند (2) و براى اثبات طهارت‏آن به راه‏هاى دیگر استدلال کرده‏اند.

به نظر آنان، ادله نجاست‏خمر و سایر مشروبات الکلى از مثل‏الکل صنعتى انصراف دارد; دلیل این انصراف نیز دو چیز است: اولاالکل صنعتى در صدر اسلام که زمان تشریع احکام است، وجودنداشته تا ادله نجاست‏شامل آن گردد. و ثانیا: روایات مزبور ویژه‏مشروبات سکرآور است و شامل مسکر غیر مشروب (مایع مست‏کننده که نوشیدن آن متعارف نیست) نمى‏گردد. (3) .

نقد دلیل: این استدلال قابل مناقشه است، زیرا اگر بپذیریم که‏«مسکر» به طور کلى نجس اعلام گردیده و به عبارت فنى، نجاست‏خمر و مسکر به صورت قضیه حقیقیه جعل شده است، صرف عدم‏وجود یک مصداق در زمان صدور روایت، دلیل انصراف نیست. (4) .

و اما این که روایات نجاست را ویژه مشروبات سکرآور (مسکرمتعارف الشرب) دانسته‏اند، این نیز قابل تردید است; زیرا ظاهرموثقه عمار که مى‏گوید: «لا تصل فى ثوب قداصابه خمر او مسکر»عنوان مسکر را موضوع نجاست قرارداده و اگر علت نجاست، اسکارباشد، فرقى میان نوشیدنى و غیر نوشیدنى نیست. (5) بلکه تحقیقات‏نشان مى‏دهد که اگر الکل صنعتى نیز به طور خالص تهیه شود و یامواد سمى آن(مثل متانول) جداگردد، هیچ تفاوتى با بقیه مشروبات‏الکلى ندارد جز این که درجه الکلى آن بالاست و باید با آب مخلوطشود تا قابل شرب گردد. (6) .

این درست مثل آن مى‏ماند که به خمر یا نوشیدنى‏هاى الکلى،مواد سمى و بدبوکننده بیفزایند در حالى که بدون شک افزودن این‏مواد نجاست آن‏ها را تغییر نمى‏دهد.

1) به عبارت فنى‏تر، وقتى یک عنوان موضوع حکم قرار مى‏گیرد، ظاهر آن این است که‏باید بالفعل و بدون هیچ قیدى آن عنوان صادق باشد تا حکم مزبور بار شود چنانکه‏فقهاى ما به خوبى این نکته را در بحث از تغیر تقدیرى در آب مطلق تبیین‏کرده‏اند(ر.ک: عروة الوثقى، کتاب طهارت، فصل فى المیاه، مساله‏9; تنقیح العروة، ج‏1، ص 89) در اینجا نیز ظاهر ادله‏اى که مایع مسکر را نجس اعلام مى‏کند، مسکربالفعل است نه مایعى که هم اکنون مسموم کننده است ولى اگر با آب مخلوط شده‏تبدیل به مسکر خواهد شد. و در واقع عنوان «مسکر» در این ادله موضوعیت داشته‏و عنوان مشیر به ماده اصلى مسکرات که الکل است نمى‏باشد.

2) آن چه در اینجا آمده براساس بحثهاى استدلالى است که ایشان مطرح کرده‏اند ولى‏در سطور آینده خواهیم دید که از عبارت توضیح المسائل آیة‏الله خوئى برمى‏آید که‏عنوان «مسکر» برالکل خالص صادق نیست.

3) آیة‏الله خوئى، تنقیح العروة، ج 3، ص 98.

4) مرحوم نائینى در بحث معاملات نیز، آیه «اوفوا بالعقود» را از عقود غیر متعارفه که ازآن‏ها به قراردادهاى بى‏نام تعبیر مى‏شود، منصرف دانسته است. (ر. ک: منیة الطالب،ج 1 ، ص 79) و جواب آن نیز همین نکته است; یعنى مفاد آیه، جعل حکم به‏صورت کلى و به اصطلاح قضیه حقیقیه است و نبود یک مصداق جدید در زمان‏نزول آیه موجب عدم شمول آن نمى‏گردد.

5) براى مطالعه بیش تر ر.ک: شهید صدر، بحوث فى شرح العروة ، ج 3، ص 358.

6) به گفته برخى از اساتید شیمى، هم اکنون شراب‏هاى تقلبى به همین شیوه و باافزودن اسانس‏هاى با طعم میوه، تهیه مى‏شود.

نجاست‏خمر و سایر مشروبات الکلى

با آن چه در فصل پیش آمد ضرورت بحث از نجاست‏خمر و سایرمشروبات الکلى بدیهى به نظر مى‏رسد، زیرا تمامى فقیهانى که درطهارت الکل تردید کرده‏اند دلیلى جز نجاست‏خمر و سایر مسکرات‏ندارند. به نظر آنان الکل، ماده اصلى مست کننده‏ها را تشکیل مى‏دهدبه ویژه الکل تخمیرى که از تقطیر بخارات شراب به دست مى‏آید. 1) مرحوم آیة‏الله گلپایگانى در پاسخ به سؤالى که در زمینه الکل تخمیرى از ایشان شده‏چنین مرقوم مى‏دارد: «اشکالى که حقیر در مایعات متقاطره دارم، در این مورد نیزجارى است و حکم به طهارت مشکل است‏». (مجمع المسائل ، ج 1، ص 36). .

بدین ترتیب نجاست الکل پایه در نجاست‏خمر و سایر مسکرات‏دارد، بدون آن که بخواهیم از طریق سرایت دادن حکم یک موضوع‏به موضوع دیگر مرتکب قیاسى شویم که در مذهب امامیه مطرودقلمداد شده است.

بنابراین ابتدا باید دید آیا خمر از نجاسات است‏یا خیر؟ و برفرض‏که خمر، عین نجس باشد، آیا سایر مشروبات الکلى نیز حکم خمر رادارند یا نه؟ بدین‏گونه مطالب این فصل در دو گفتار ارائه مى‏گردد:گفتار نخست، جاست‏خمر و گفتار دوم، نجاست‏سایر مسکرات.

گفتار نخست - نجاست‏خمر

حرمت نوشیدن خمر هم اکنون از احکام ضرورى اسلام شمرده‏مى‏شود. ولى نجاست‏خمر بسان حرمت آن از ضروریات نیست، هرچند مشهور میان فقهان امامیه بلکه تمامى مذاهب اسلامى است.

فقیهانى از هر دو گروه (امامیه و اهل‏سنت) بوده‏اند که حرمت‏نوشیدن خمر را قطعى دانسته ولى در نجاست آن تردید کرده‏اند.منشا تردید، اشکال در ادله نجاست و هم چنین وجود دلیل روایى‏برطهارت آن بوده است.